Ερμηνεία αρνητικών εμπειριών στην παιδική ηλικία

 

1. Τι συμβαίνει στον παιδικό εγκέφαλο;

Το παιδί δεν γεννιέται με πλήρως ανεπτυγμένες γνωστικές και συναισθηματικές λειτουργίες. Η ανάπτυξή τους είναι σταδιακή.

Ειδικότερα:

• Ο προμετωπιαίος φλοιός, που συμμετέχει στον σχεδιασμό, στον έλεγχο των παρορμήσεων και στη σύνθετη αξιολόγηση καταστάσεων, ωριμάζει για πολλά χρόνια.

• Η αμυγδαλή, η οποία συμμετέχει στην επεξεργασία συναισθηματικά σημαντικών ερεθισμάτων, λειτουργεί ήδη από πολύ νωρίς.

• Τα συστήματα μνήμης και συναισθηματικής μάθησης αναπτύσσονται επίσης από τη βρεφική ηλικία.

Αυτό έχει μια πολύ σημαντική συνέπεια.

Ένα μικρό παιδί μπορεί να βιώσει έντονο φόβο, απόρριψη, ανασφάλεια ή ντροπή, χωρίς να διαθέτει ακόμη τις γνωστικές δυνατότητες να κατανοήσει τι ακριβώς συμβαίνει και γιατί.

Για παράδειγμα:

Ένα παιδί βλέπει τους γονείς του να διαπληκτίζονται έντονα. Δεν μπορεί απαραίτητα να καταλάβει ότι πρόκειται για μια διαφωνία μεταξύ δύο ενηλίκων, η οποία δεν σχετίζεται με το ίδιο.

Μπορεί να σχηματίσει μια διαφορετική ερμηνεία:

• «Κάτι κακό συμβαίνει».

• «Δεν είμαι ασφαλής».

• «Ίσως φταίω εγώ».

• «Οι άνθρωποι που αγαπώ μπορεί να με εγκαταλείψουν».

Αυτές οι ερμηνείες δεν χρειάζεται να διατυπωθούν συνειδητά με λέξεις. Μπορούν να διαμορφωθούν ως συναισθηματικές προσδοκίες και τρόποι αντίδρασης.

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία της επιστημονικής συζήτησης.

2. Η έννοια της άρρητης μνήμης (implicit memory)

Εδώ βρίσκουμε ίσως την πιο ενδιαφέρουσα επιστημονική εξήγηση αυτού που διάβασες.

Η ψυχολογία διακρίνει δύο σημαντικές μορφές μνήμης:

Α. Έκδηλη ή δηλωτική μνήμη (explicit memory)

Είναι η μνήμη που μπορούμε να ανακαλέσουμε συνειδητά. Για παράδειγμα:

• Θυμάμαι ότι όταν ήμουν έξι ετών πήγα στο σχολείο.

• Θυμάμαι ότι κάποιος με μάλωσε.

• Θυμάμαι ότι ένιωσα φόβο σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό.

Β. Άρρητη μνήμη (implicit memory)

Είναι η μνήμη που επηρεάζει τη συμπεριφορά, τις αντιδράσεις και τα συναισθήματά μας χωρίς να απαιτείται συνειδητή ανάκληση του γεγονότος που τη δημιούργησε.

Για παράδειγμα:

Ένας άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται έντονη ανησυχία όταν κάποιος υψώνει τη φωνή του, χωρίς να καταλαβαίνει γιατί.

Μπορεί να μην έχει καμία συγκεκριμένη ανάμνηση ενός αντίστοιχου περιστατικού από την παιδική του ηλικία. Ωστόσο, ενδέχεται να έχει αναπτύξει έναν αυτοματοποιημένο συναισθηματικό συσχετισμό:

Υψωμένη φωνή → κίνδυνος → φόβος.

Αυτός ο συσχετισμός μπορεί να έχει διαμορφωθεί μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες.

Ένα άλλο παράδειγμα:

Ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η αποδοχή των γονιών του εξαρτάται από την επίδοσή του. Ενδεχομένως να αναπτύξει την πεποίθηση ότι πρέπει πάντοτε να είναι άριστο για να αξίζει την αγάπη.

Ως ενήλικας μπορεί:

• Να δυσκολεύεται να αποδεχθεί τα λάθη του.

• Να αισθάνεται ενοχές όταν ξεκουράζεται.

• Να έχει υπερβολική ανάγκη επιβεβαίωσης.

• Να βιώνει την αποτυχία ως προσωπική απαξίωση.

Δεν χρειάζεται να θυμάται συγκεκριμένα περιστατικά για να λειτουργεί αυτό το μοτίβο.

Η έρευνα για την άρρητη μνήμη, τη συναισθηματική μάθηση και την ανάπτυξη της προσκόλλησης υποστηρίζει αυτή την εξήγηση.

Wiley Online Library+2

3. Η ψυχοδυναμική προσέγγιση: πώς δημιουργούνται οι ασυνείδητες πεποιθήσεις

Αυτό που περιγράφει ο συγγραφέας του βιβλίου πιθανότατα συνδέεται και με την ψυχοδυναμική θεωρία.

Εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διάκριση.

Ένα παιδί δεν έχει ακόμη αναπτύξει πλήρως την ικανότητα να εξετάζει κριτικά τις συμπεριφορές των ενηλίκων και να διαχωρίζει:

• Τι πραγματικά συμβαίνει.

• Τι σημαίνει αυτό για το ίδιο.

• Ποια είναι η ευθύνη των άλλων.

• Ποια είναι η δική του ευθύνη.

Έτσι, μπορεί να εσωτερικεύσει ορισμένα συμπεράσματα που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Ας πάρουμε ένα παράδειγμα.

Ένα παιδί έχει έναν συναισθηματικά απόμακρο γονέα.

Ο ενήλικας μπορεί να είναι απόμακρος λόγω δικών του προβλημάτων, δυσκολιών ή προσωπικότητας. Το παιδί, όμως, δεν έχει την ωριμότητα να κατανοήσει όλα αυτά.

Μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα:

«Δεν είμαι αρκετά σημαντικός για να με αγαπούν».

Η συγκεκριμένη ερμηνεία μπορεί να γίνει μέρος της εικόνας που έχει για τον εαυτό του.

Στην ψυχολογία της προσκόλλησης συναντάμε την έννοια των εσωτερικών μοντέλων λειτουργίας (internal working models). Πρόκειται για εσωτερικές αναπαραστάσεις σχετικά με το κατά πόσο οι άλλοι είναι διαθέσιμοι και αξιόπιστοι, αλλά και με το κατά πόσο εμείς είμαστε άξιοι αγάπης και φροντίδας.

Αυτά τα μοντέλα μπορούν να επηρεάζουν τις μετέπειτα σχέσεις μας.

PubMed+2

4. Τι λέει η νευροεπιστήμη για τις αρνητικές εμπειρίες;

Υπάρχει αρκετά ισχυρή ερευνητική τεκμηρίωση ότι οι δυσμενείς εμπειρίες της παιδικής ηλικίας μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το συναίσθημα και το στρες.

Μια ιδιαίτερα σημαντική συστηματική ανασκόπηση των McLaughlin, Weissman και Bitrán (2019), η οποία εξέτασε 109 μελέτες, διαπίστωσε ότι οι εμπειρίες απειλής στην παιδική ηλικία συνδέονται με διαφοροποιήσεις στη λειτουργία εγκεφαλικών κυκλωμάτων που σχετίζονται με την ανίχνευση απειλών, τη συναισθηματική επεξεργασία και τη ρύθμιση του φόβου.

PubMed Central (PMC)+1

Επίσης, η ανασκόπηση των Krugers και συνεργατών (2017), με τίτλο Early life adversity: Lasting consequences for emotional learning, εξετάζει πώς οι δυσμενείς πρώιμες εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν τη συναισθηματική μάθηση και την ευαισθησία στο στρες αργότερα στη ζωή.

ScienceDirect+1

Πρέπει, ωστόσο, να κάνουμε μια διευκρίνιση: δεν σημαίνει ότι κάθε αρνητικό γεγονός στην παιδική ηλικία δημιουργεί ένα μόνιμο ψυχολογικό τραύμα. Η επίδραση εξαρτάται από την ένταση, τη διάρκεια, την επανάληψη, την ηλικία του παιδιού και κυρίως από την ύπαρξη υποστηρικτικών σχέσεων.

5. Και πού βρίσκεται η αξία του διαλογισμού σε όλα αυτά;

Εδώ νομίζω ότι βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο της σκέψης του συγγραφέα.

Αν δεχτούμε ότι κατά την παιδική μας ηλικία διαμορφώθηκαν ορισμένοι αυτοματοποιημένοι τρόποι σκέψης και συναισθηματικής αντίδρασης, τότε ως ενήλικες μπορεί να συνεχίζουμε να αντιδρούμε με βάση αυτούς, ακόμη και όταν οι συνθήκες που τους δημιούργησαν δεν υπάρχουν πλέον.

Για παράδειγμα:

Ένας άνθρωπος αισθάνεται έντονη ανησυχία όταν κάποιος δεν του απαντά σε ένα μήνυμα.

Η συνειδητή σκέψη του μπορεί να λέει:

«Δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Πιθανότατα είναι απασχολημένος».

Ωστόσο, το συναίσθημα επιμένει:

«Μήπως με απορρίπτει; Μήπως δεν ενδιαφέρεται;».

Υπάρχει δηλαδή μια απόσταση μεταξύ της λογικής αξιολόγησης και της αυτόματης συναισθηματικής αντίδρασης.

Ο διαλογισμός, και ειδικότερα η πρακτική της ενσυνειδητότητας (mindfulness), μπορεί να βοηθήσει ακριβώς σε αυτό το σημείο.

Μας εκπαιδεύει:

1. Να παρατηρούμε ένα συναίσθημα χωρίς να ταυτιζόμαστε αμέσως μαζί του.

2. Να αναγνωρίζουμε τις αυτόματες σκέψεις που το συνοδεύουν.

3. Να μην αντιδρούμε μηχανικά σε κάθε δυσάρεστο συναίσθημα.

4. Να δημιουργούμε ένα χρονικό διάστημα μεταξύ του ερεθίσματος και της αντίδρασής μας.

Ας χρησιμοποιήσουμε μια απλή διατύπωση:

Δεν μπορώ πάντοτε να ελέγξω ποιο συναίσθημα θα εμφανιστεί, αλλά μπορώ να εκπαιδευτώ ώστε να μην καθορίζει αυτόματα τη συμπεριφορά μου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο διαλογισμός διαγράφει τις παιδικές εμπειρίες ή ότι αποτελεί από μόνος του θεραπεία ψυχικού τραύματος. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι πρακτικές ενσυνειδητότητας μπορούν να βοηθήσουν στη ρύθμιση του συναισθήματος, αλλά τα αποτελέσματα διαφέρουν ανάλογα με το άτομο και το πρόβλημα.