το κακό

 Παράκαμψη και μετάβαση στο τέλος.

Σήμερα θα δούμε δυο πράγματα για το πρόβλημα του κακού στον Αριστοτέλη.

Γιατί το κάνουμε αυτό;

Όχι επειδή πρέπει πάντα να υπάρχει κάποιος Πλάτωνας

και κάποιος Αριστοτέλης σε μια φιλοσοφική συζήτηση,

αλλά επειδή η θέση του Αριστοτέλη, έστω και όχι σαφώς διατυπωμένη,

έχει καθορίσει μια ολόκληρη παράδοση

για τον τρόπο με τον οποίο συλλαμβάνουμε το κακό.

Έχει ο Αριστοτέλης μια άποψη για το ριζικό κακό;

Η πρώτη απάντηση θα ήταν: «Όχι, δεν είναι δυνατόν.

Μετά τον χριστιανισμό σιγά σιγά μπαίνει…

Θεολογικός είναι ο τρόπος που ο άνθρωπος πρώτα σκέφτεται το ριζικό κακό».

Λάθος.

Ο Αριστοτέλης έχει μια άποψη για το ριζικό κακό.

Όχι βέβαια υπό την έννοια ότι υπάρχει στον κόσμο

μια πρώτη αιτία όλων των κακών πραγμάτων.

Δηλαδή το κακό δεν είναι μια αντανάκλαση ή κάτι ισοδύναμο

με το αγαθό στον Αριστοτέλη.

Γιατί υπάρχει ριζικό κακό στον κόσμο;

Υπάρχει ριζικό κακό στον κόσμο, γιατί ο κόσμος μας… ποιος κόσμος;

Ο ηθικός, ο πολιτικός, ακόμα και ο βιολογικός κόσμος

είναι ένας κόσμος μεικτός.

Έχει, λέει, δύο πράγματα. Έχει, ας πούμε,

όπως λέει ο Αριστοτέλης, ενέργειες, δηλαδή ολοκληρωμένα πράγματα,

αλλά έχει και δυνατότητες.

Και οι δυνατότητες κρύβουν πάντα μέσα τους μια αμφισημία.

Οι δυνατότητες κρύβουν μέσα τους μια υλικότητα.

Για παράδειγμα, μπορεί να είναι κακό το υλικό,

και το πλοίο να μη φτιάχτηκε καλό και να έχουμε ένα κακό πλοίο.

Μπορεί να είναι κακή η φύση του ανθρώπου,

και το αποτέλεσμα να μην είναι ένας καλός άνθρωπος.

Όλες αυτές οι υλικότητες, σε πολλά επίπεδα μπορείτε να τις σκεφτείτε,

από την υλικότητα του χεριού μου, του ανθρώπου, ενός εργαλείου,

μιας πόλης ή οτιδήποτε άλλο,

δημιουργούν περιθώριο, παράθυρο

για να παρεισφρήσει στον κόσμο ατέλεια.

Το κακό θα είναι μια μορφή ατέλειας.

Και ο ηθικός και ο πολιτικός κόσμος έχει μια τέτοια ατέλεια.

Έχει όμως μια ριζική ατέλεια;

Μιλάει ο Αριστοτέλης για ένα κακό

που θα είναι διαφορετικό απ' όλα τα υπόλοιπα;

Ναι, μιλάει.

Σας έχω το χωρίο 1, είναι από τα «Πολιτικά».

Κοιτάξτε, ο Αριστοτέλης σκέφτεται ως εξής, το έχουμε μάθει από το σχολείο.

Υπάρχουν τα τρία καλά πολιτεύματα, βασιλεία, αριστοκρατία, πολιτεία,

και υπάρχουν και οι τρεις παρεκβάσεις, οι τρεις δηλαδή κακές,

ας πούμε αλλοιωμένες, ας πούμε διεφθαρμένες,

ας πούμε προβληματικές εκδοχές τους,

και αυτές είναι η τυραννία, η ολιγαρχία

και αυτό που ονομάζει ο Αριστοτέλης δημοκρατία.

Ναι, ωραία.

Λέει τώρα στο κείμενο στο οποίο σας παρέπεμψα.

Ανάμεσα σε αυτές τις παρεκβάσεις, τις κακές εκδοχές, υπάρχουν κάποιες

που είναι χείριστες, που είναι οι έσχατες,

που είναι, θα λέγαμε, οι χειρότερες.

Αυτές που δεν υπάρχει χειρότερη εκδοχή, που δεν πάει πιο κάτω, ας το πω έτσι.

Οι όροι είναι σαφείς:

έσχατος δήμος, ύστατη ολιγαρχία, τελευταία δημοκρατία.

Τι εννοεί; Τι έχουν αυτά τα πολιτεύματα μέσα τους;

Αυτά λέει, καταρχάς, δεν είναι καν πολιτεύματα.

Οριακά χρησιμοποιούμε τον όρο «πολιτεύματα» για να τα περιγράψουμε.

Ποιο είναι το βασικό τους χαρακτηριστικό;

Δύο χαρακτηριστικά θα αναφέρω. Το ένα είναι το εξής.

Ενώ ακόμα και σε μια τυραννία, ακόμα και σε μια ολιγαρχία υπάρχουν νόμοι,

άδικοι νόμοι, νόμοι όμως,

σε αυτά τα έσχατα πολιτεύματα δεν υπάρχουν νόμοι, υπάρχουν μόνο διατάγματα.

Υπάρχουν καθημερινές διαφορετικές αποφάσεις του τυράννου

ανάλογα με τις προσωπικές του επιθυμίες.

Ή υπάρχουν αποφάσεις, «ψηφίσματα», του δήμου

ανάλογα με το τι πιστεύει ως ωφέλιμο κάθε διαφορετική μέρα.

Αυτή η συνεχής εναλλαγή των οδηγιών, των αποφάσεων,

των κανονισμών, ας το πούμε έτσι,

δημιουργεί ένα χάος, δημιουργεί ένα απόλυτο κενό νομιμότητας.

Προσέξτε, όχι κακοί νόμοι. Καθόλου νόμοι.

Δεύτερο παράδειγμα του Αριστοτέλη, δεύτερη σκέψη.

Όλα τα πολιτεύματα ισορροπούν με κάποιο τρόπο

ανάμεσα στο ωφέλιμο γι' αυτόν που κυβερνάει

και στο ωφέλιμο του συνόλου.

Στα καλά πολιτεύματα αυτή η ισορροπία είναι σωστή

και δίνεται προτεραιότητα στο όφελος του συνόλου.

Στα κακά πολιτεύματα η ισορροπία είναι λανθασμένη.

Δίνεται προτεραιότητα στο όφελος αυτού που κυβερνάει.

Όμως ακόμα και στα κακά πολιτεύματα υπό μια έννοια,

και έχει πάρα πολλές επεξηγήσεις ο Αριστοτέλης, δεν θα μπω τώρα σε ανάλυση,

λαμβάνει υπόψη της το καλό του συνόλου.

Στις έσχατες όμως, σε αυτές τις ριζικά κακές εκδοχές των πολιτευμάτων

το καλό του συνόλου δεν λαμβάνεται καθόλου υπόψη.

Εξαφανίζεται από τον ορίζοντα της διακυβέρνησης.

Αυτές λοιπόν οι εκδοχές αντιστοιχούν, στην πολιτική σφαίρα,

σε αυτό που ο Αριστοτέλης ονομάζει, με τους σύγχρονους όρους, ριζικό κακό.

Ένσταση που θα μπορούσε κανείς να φέρει.

Καλά, στην πολιτική σφαίρα ας είναι έτσι.

Στην ηθική σφαίρα, εκεί δηλαδή που μιλάμε για τις πράξεις των ατόμων,

του καθενός μας ξεχωριστά, έχουμε και εκεί τέτοιες διακρίσεις στον Αριστοτέλη

ή τα πράγματα είναι διαφορετικά;

Θα δώσω την απάντηση στην επόμενη ενότητα.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: psig, today

αράκαμψη και μετάβαση στο τέλος.

Συζητάμε για τον Αριστοτέλη.

Ποια είναι η θέση του για το ριζικό κακό, θα λέγαμε.

Και φέρνω στην επιφάνεια δύο ενστάσεις.

Θα μπορούσε να πει κάποιος:

Αυτά που μόλις είπαμε για τις πολιτικές κοινότητες

δεν ισχύουν στην ηθική σφαίρα του Αριστοτέλη. Ή θα μπορούσε να πει:

Στην ηθική σφαίρα δεν έχουμε μάθει από το σχολείο

ότι κάθε κακό είναι ένα άκρο;

Θυμάστε, μάθαμε στο σχολείο ο δίκαιος είναι κάτι σαν μέσον,

ο άδικος είναι τα άκρα.

Ή μάθαμε ο ανδρείος είναι το μέσον, ο δειλός και ο θρασύς είναι τα άκρα.

Μα αν κάθε κακό είναι ένα άκρο,

τι σημασία έχει να μιλάς για το ριζικό κακό;

Δηλαδή πιο ακραίο κακό από το ακραίο;

Δεν είναι γελοία μια τέτοια διατύπωση;

Και, τέλος πάντων, ο Αριστοτέλης δεν λέει σε πολλά χωρία

ότι το κακό είναι απροσδιόριστο;

Μα άμα είναι απροσδιόριστο, πώς θα το χωρίσεις σε επίπεδα;

Ναι, ο ίδιος ο Αριστοτέλης που λέει αυτά προτείνει μια κατηγοριοποίηση του κακού.

Και σας έχω στο χωρίο 2 ένα ολόκληρο μεγάλο απόσπασμα από τη «Ρητορική»,

Βιβλίο I, τρία βιβλία έχει η «Ρητορική», πρώτο βιβλίο, 14ο κεφάλαιο,

όπου ο Αριστοτέλης ρητά προτείνει μια διαβάθμιση του κακού.

Είναι νομικής φύσεως η διαβάθμιση, αφορά δηλαδή πώς θα αντιμετωπίσουμε

νομικά, τρόπον τινά, ένα κακό μέσα σε μια πόλη, μια κακή πράξη.

Αλλά είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον,

θα το διαβάσετε μόνοι σας, είναι εκτενές,

πώς μπορούμε εύκολα να διακρίνουμε μια οπτική σε σχέση με το θύμα,

μια οπτική σε σχέση με τον θύτη και μια οπτική σε σχέση με τον θεατή

στον τρόπο που ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζει τη διαβάθμιση των κακών.

Και ποιο θα ήταν, ας πούμε, το ριζικό κακό;

Λέει πάρα πολλά πράγματα.

Κρατάω ένα, λόγω έλλειψης χρόνου.

Ποιο είναι; Ότι ριζικό κακό είναι αυτό για το οποίο η πολιτεία, η κοινότητα,

θα χρειαστεί να βρει καινούργιες ποινές.

Μια πολύ ωραία ιδέα, μια πολύ σύγχρονη ιδέα.

Δηλαδή ριζικό κακό είναι αυτό που το νομικό σύστημα

δεν είχε καν σκεφτεί τη δυνατότητά του.

Μένει με το στόμα ανοιχτό και πρέπει να σκεφτεί,

με κριτική ικανότητα να το αντιμετωπίσει,

παράγοντας καινούργιους κανονισμούς και κυρίως καινούργιες ποινές.

Θα το διαβάσετε μόνοι σας και θα βάλω κάποια σχετική άσκηση.

Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να πάω κατευθείαν στην ηθική σφαίρα.

Και εδώ θέλω να τονίσω ότι ο Αριστοτέλης περιγράφει με διακριτό τρόπο δύο μοντέλα

με τα οποία μπορούμε να συλλάβουμε το κακό.

Το πρώτο μοντέλο είναι το μοντέλο της αντιστροφής.

Θα το βρούμε ξανά μπροστά μας αργότερα.

Ποιο είναι αυτό; Είναι πολύ απλό.

Αυτός που δεν είναι αγαθός, ας τον πούμε αυτός που δεν είναι ενάρετος,

ονομάζεται στον Αριστοτέλη «φαύλος», ας τον πούμε κακό.

Τι κακό κάνει ο φαύλος; Ποιο λάθος κάνει ο φαύλος;

Ο φαύλος κάνει το εξής λάθος.

Ενώ ο ενάρετος καταλαβαίνει τι είναι το αγαθό,

δηλαδή καταλαβαίνει πραγματικά το αγαθό ή κατανοεί το πραγματικό αγαθό,

ο δόλιος ο φαύλος κάνει λάθος.

Το αγαθό θέλει να επιτύχει,

αλλά στην πραγματικότητα αυτό που βλέπει μπροστά του είναι μόνο το φαινομενικό αγαθό.

Πώς πρέπει να το καταλάβω; Πρέπει να το καταλάβω σαν μια αντιστροφή.

Υπό ποια έννοια; Υπό την έννοια την εξής.

Το αγαθό για τον ενάρετο είναι ευχάριστο, είναι ηδονικό.

Και υπάρχει σε όλους μας μια σύνδεση ανάμεσα στην ηδονή και στο αγαθό.

Για έναν αρχαίο Έλληνα: Αν το αγαθό δεν ήταν ηδονικό,

δεν θα είχα λόγο να το πράξω.

Τι κάνει ο φαύλος; Κάνει το εξής λάθος. Πιστεύει ότι η ηδονή είναι το αγαθό.

Προσέξτε την αντιστροφή. Άλλο να λες: «το αγαθό είναι ηδονικό».

Άλλο να λες: «οτιδήποτε ηδονικό είναι αγαθό».

Αυτή την αντιστροφή κάνει ο φαύλος κι έτσι μπορεί να νομίζει, για παράδειγμα,

ότι υπό προϋποθέσεις η αδικία, όταν εξυπηρετεί τα προσωπικά μου συμφέροντα

και άρα είναι ηδονική, ευχάριστη, μπορεί να είναι αγαθό.

Τι άλλη αντιστροφή μπορεί να κάνει ο φαύλος; Μπορεί να κάνει το εξής.

Ο Αριστοτέλης χωρίζει πολύ έξυπνα ανάμεσα σε εξωτερικά αγαθά και σε ψυχικά αγαθά.

Πραγματικά αγαθά, δηλαδή αγαθά που καθορίζουν την ψυχή μας,

την ευδαιμονία μας, το ποιοι είμαστε, αν είμαστε ενάρετοι άνθρωποι,

αυτά τα αγαθά είναι τα ψυχικά.

Τα εξωτερικά τι είναι; Είναι βοηθητικά, εξωτερικά βοηθητικά στοιχεία.

Για παράδειγμα, εάν πεινάς, είναι δύσκολο να κάνεις το αγαθό.

Άρα ένα στοιχείο πλούτου είναι απαραίτητο εξωτερικό αγαθό

για να ζήσεις μια ενάρετη ζωή και τελικά μια ευτυχισμένη ζωή.

Ο φαύλος τι λάθος κάνει;

Ο φαύλος μπερδεύει και νομίζει ότι τα εξωτερικά αγαθά είναι τα σημαντικά

και όχι τα ψυχικά αγαθά.

Πιστεύει δηλαδή ότι αν έχεις πλούτο, γίνεσαι και ευτυχισμένος,

χωρίς να καταλαβαίνει ο δόλιος ότι πολλοί άνθρωποι έχουν πλούτο,

αλλά δεν ξέρουν τι να κάνουν στη ζωή τους για να τη γεμίσουν με νόημα,

και άρα ευτυχισμένοι δεν γίνονται.

Τέτοιου είδους αντιστροφές κάνει ο φαύλος.

Προσέξτε όμως, ο φαύλος είναι έλλογος, καταλαβαίνει τη διάκριση καλό-κακό

και είναι και θεραπεύσιμος, λέει ο Αριστοτέλης.

Δηλαδή, έστω δύσκολα, έστω με μεγάλη προσπάθεια,

έστω μόνο εάν βρεθεί ένας καλός νομοθέτης, ένας καλός παιδαγωγός, μια καλή κοινωνία,

βάλτε ό,τι προϋπόθεση θέλετε, παρόλα αυτά

δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να αποκλειστεί η δυνατότητα ο φαύλος

να δει το πραγματικό αγαθό και τελικά να γίνει ενάρετος.

Άρα, κρατήστε δύο.

Ένα, ο φαύλος γνωρίζει τη διάκριση καλό-κακό,

απλώς κάνει λάθος ποιο είναι το καλό και ποιο είναι το κακό.

Δεύτερον, ο φαύλος είναι θεραπεύσιμος.

Αυτό είναι το πρώτο μοντέλο στον Αριστοτέλη.

Πάμε τώρα να δούμε ένα δεύτερο μοντέλο στον Αριστοτέλη.

Θα είναι το μοντέλο της στέρησης.

Θα βρούμε δηλαδή κάποιον ο οποίος ούτε είναι θεραπεύσιμος, άρα είναι ανίατος,

ούτε κατανοεί τη διάκριση καλό-κακό.

Αυτός θα αντιστοιχεί, στην ηθική σφαίρα,

σε αυτό που ονομάζω έτσι σχηματικά «το ριζικό κακό».

Έχει όνομα αυτός στον Αριστοτέλη; Ναι, έχει όνομα.

Πώς λέγεται; Λέγεται «θηριώδης».

Αλλά γι' αυτό θα μιλήσουμε στην επόμενη ενότητα.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: fkalogeropoulou, PanKoko

αράκαμψη και μετάβαση στο τέλος.

Είχαμε μείνει στο σημείο που έφερα στο προσκήνιο την έννοια «θηριωδία».

Τι λέει για τον θηριώδη ο Αριστοτέλης; Λέει:

Η θηριότητα,

δηλαδή η ιδιότητα των ανθρώπων να συμπεριφέρονται σαν θηρία,

βλέπετε στο χωρίο 3,

είναι έξω από τα όρια της κακίας, «ἔξω τῶν ὅρων ἐστὶ τῆς κακίας».

Τι σημαίνει «είναι έξω»; Δεν είναι κακία δηλαδή;

Δεν μπορεί να εννοεί αυτό. Εννοεί:

Η θηριωδία δεν μπορεί να περιγραφεί με τους όρους που μάθαμε προηγουμένως

για τον κακό, τον φαύλο, ως το αντίθετο του ενάρετου.

Η θηριωδία θα είναι μιας άλλης τάξεως κακία.

Τι τάξεως;

Τι στην ευχή είναι η θηριωδία;

Ας διαβάσουμε προσεκτικά το απόσπασμα 4.

Είναι από το έβδομο βιβλίο των «Ηθικών Νικομαχείων»,

δέκα βιβλία έχουν τα «Ηθικά Νικομάχεια», το πέμπτο κεφάλαιο.

Διαβάζω κατευθείαν τη μετάφραση.

«Ορισμένα πράγματα είναι ηδονικά από τη φύση

και, από αυτά, κάποια είναι ηδονικά χωρίς περιορισμό

και άλλα είναι ηδονικά για κάποιο είδος ζώου ή ανθρώπου».

Άρα, τα ζώα όλα νιώθουν κάποιες ηδονές.

Άλλες είναι κοινές σε όλα τα ζώα, άλλες είναι συγκεκριμένες,

για τους ανθρώπους, για τους σκύλους, για τις γάτες, ας πούμε.

Τώρα: «Άλλα πράγματα δεν είναι ηδονικά από τη φύση,

αλλά γίνονται ηδονικά είτε, ένα, εξαιτίας κάποιας αναπηρίας

είτε, δύο, εξαιτίας κάποιας έξεως ή συνήθειας»,

«συνήθεια» είναι η μετάφραση της λέξης «έξεως»,

«είτε, τρία, εξαιτίας κακής φύσης».

Τα παραδείγματα που έχει ο Αριστοτέλης γι' αυτά τα τρία πράγματα

είναι πολύ περίεργα, θα σας τα αναφέρω.

Κρατήστε το εξής προς στιγμήν.

Ότι το ένα και το δύο διακρίνονται από το τρία,

υπό την έννοια ότι το ένα και το δύο αποκτώνται,

το τρία είναι κατά φύση, θα λέγαμε σήμερα εκ γενετής.

Παραδείγματα για το πρώτο.

Κάποιος που εξαιτίας τρέλας έφαγε τη μητέρα του.

Κάποιος έφαγε τη μητέρα του. Τρέλα, προσέξτε.

Μιλάμε για μια παθολογική κατάσταση

η οποία προέκυψε στον βίο κάποιου ανθρώπου.

Δεν ήταν τρελός εκ γενετής.

Έγινε για κάποιον λόγο, δεν μας ενδιαφέρει ποιος.

Πάντως, από τρέλα αυτός έφαγε τη μητέρα του.

Στο δύο, δηλαδή «από συνήθεια»,

το παράδειγμα του Αριστοτέλη είναι κάποιος που…

Θα το μαζέψω σε λίγο, αλλά το παράδειγμα αυτό καθ' αυτό

είναι κάποιος που έγινε ομοφυλόφιλος εξαιτίας βιασμών στην παιδική του ηλικία.

Σήμερα μπορεί να μας ξενίζει.

Η ομοφυλοφιλία δεν θεωρούμε ότι είναι κάτι κακό.

Βάλτε στη θέση του κάτι άλλο.

Μια κακή συμπεριφορά

ή μια προβληματική σεξουαλική συμπεριφορά, πραγματικά προβληματική,

εξαιτίας πολύ κακής ανατροφής.

Βάλτε ό,τι θέλετε, δεν έχει σημασία.

Το τρίτο,

δηλαδή στο εκ γενετής παράδειγμα,

κάποιος που βιάζει μια έγκυο γυναίκα, λέει ο Αριστοτέλης, και τρώει το έμβρυο.

Τρομακτικό και μόνο να το σκεφτεί κανείς.

Τα παραδείγματα δεν μας ενδιαφέρουν.

Είναι εμφανές ότι πρόκειται για ακραίες περιπτώσεις.

Θα λέγαμε είναι προφανές ότι πρόκειται για περιπτώσεις ριζικού κακού.

Τι μας ενδιαφέρει;

Μας ενδιαφέρει ότι ο Αριστοτέλης ρίχνει το βάρος στα αίτια, όχι στα συμπτώματα.

Ας πούμε, αυτό που λέει για την ομοφυλοφιλία στην περίπτωση δύο

το ξαναλέει στην περίπτωση τρία.

Άρα, το ίδιο σύμπτωμα μπορεί να έχει διαφορετικά αίτια.

Μας ενδιαφέρουν τα τρία αίτια, μια αιτιολόγηση του κακού.

Δύο.

Το κακό δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ηδονή.

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν και αυτοκαταστροφικές πράξεις.

Ο Αριστοτέλης μιλάει για ανθρώπους, στην περίπτωση ένα,

οι οποίοι κόβουν μέλη του σώματός τους.

Όχι ότι δεν πονάνε.

Δεν μπορούν να σταματήσουν να το κάνουν.

Άρα, η θηριωδία μπορεί να είναι και καταστροφική για τους άλλους

και αυτοκαταστροφική για τον ίδιο τον άνθρωπο.

Τι πρόβλημα έχει πραγματικά η θηριωδία;

Εντάξει, κάνει αυτές τις αποτρόπαιες πράξεις,

αλλά ποια είναι η ρίζα του κακού;

Τη ρίζα του κακού την έχει το χωρίο το επόμενο, το 5.

Διαβάζω το πρώτο κειμενάκι:

«Θηριώδεις είναι εκείνοι που είναι χωρίς λόγο», «ἀλόγιστοι»,

«και ζουν μόνον με την αίσθηση», «τῇ αἰσθήσει ζώντες».

Άρα το πρόβλημα σε αυτούς είναι ότι δεν έχουν καθόλου λόγο.

Τι πρέπει να καταλάβω από τη λέξη «λόγο»;

Νομίζω πρέπει να καταλάβω «πρακτικό λόγο».

Ναι, μιλάει για τρελούς ο Αριστοτέλης.

Αλλά αυτοί οι τρελοί δεν σημαίνει ότι είναι ανίκανοι να σκεφτούν οτιδήποτε.

Το ξέρουμε και σήμερα, δηλαδή οι θηριώδεις του Αριστοτέλη

σε πολλές περιπτώσεις θα αντιστοιχούσαν σε αυτό που λέμε σήμερα ψυχοπαθείς.

Δεν είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν μπορούν να κάνουν καμία σκέψη.

Δεν είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν μπορούν να βρουν μέσα

για να πραγματώσουν αυτό που επιθυμούν.

Πολλές φορές είναι πολύ επιδέξιοι.

Μάλιστα είναι χαρακτηριστικό

ότι το βασικό παράδειγμα του Αριστοτέλη για τον θηριώδη, κατ' όνομα,

είναι ο Φάλαρις.

Ο Φάλαρις, σας έχω και την εικόνα,

βέβαια πολύ κατοπινή εικόνα που βλέπετε εδώ.

Ο Φάλαρις είναι ο γνωστός τύραννος του Ακράγαντα,

ο οποίος είχε φτιάξει έναν ταύρο, χάλκινο ταύρο,

τον οποίο τον θέρμαινε, έβαζε μέσα το θύμα, και το θύμα βέβαια πέθαινε.

Μάλιστα, λέγεται ότι το πρώτο θύμα ήταν ο κατασκευαστής του ίδιου του ταύρου.

Ο Φάλαρις λοιπόν ήταν τύραννος.

Ήξερε να διατηρήσει την τυραννία, ήξερε να τιμωρήσει τον εχθρό του

ή τον υποτιθέμενο εχθρό του, άρα δεν είναι ότι ήταν χωρίς λόγο.

Θα έλεγα ήταν χωρίς πρακτικό λόγο. Τι σημαίνει πρακτικός λόγος;

Πρακτικός λόγος σημαίνει να καταλαβαίνεις ότι πρέπει να δικαιολογείς τις πράξεις σου,

ότι υπάρχουν άλλα επιχειρήματα ενάντια σε αυτό που κάνεις,

να καταλαβαίνεις την πιθανή οπτική των άλλων

και με κάποιο τρόπο να αντιδράς σε αυτή.

Αυτό το κομμάτι έλειπε από τον Φάλαρη.

Η ικανότητα να διακρίνει κάτι σαν μακροπρόθεσμο σκοπό

που πρέπει να δικαιολογηθεί

και τα μέσα που χρησιμοποιεί τώρα ή τις επιθυμίες του.

Λέει εδώ: «ζουν με την επιθυμία». Τι είναι η επιθυμία;

Η επιθυμία είναι, προφανώς, άλογη και η επιθυμία χρονικά είναι στο παρόν,

βιώνεται στο παρόν, με σπρώχνει να κάνω κάτι τώρα.

Η επιθυμία δεν κάνει εύκολα τη διάκριση ανάμεσα στο τώρα και στο πολύ μετά.

Γι' αυτό επέμενα ότι πρόκειται για ένα μοντέλο στέρησης.

Αυτοί οι άνθρωποι κάτι στερούνται.

Το λέει και το επόμενο κείμενο.

Τα ζώα δεν έχουν, λέει, πρακτικό λόγο εξαρχής.

Λόγο έχουν και τα ζώα στον Αριστοτέλη.

Δεν έχουν όμως ικανότητα επιλογής πράξεων

με βάση έλλογες δικαιολογήσεις αυτών των πράξεων.

Δεν έχουν αυτό που στον Αριστοτέλη ονομάζεται τεχνικά «προαίρεση».

Αυτό που τα ζώα δεν έχουν, λέει, εκ φύσεως, αυτοί οι θηριώδεις το χάνουν.

Μένουν χωρίς νου, θα λέγαμε, χωρίς πρακτικό νου.

Αυτή η στέρηση, ένα είδος ευνουχισμού του πρακτικού τους λόγου,

μπορεί να έχει σαν αιτία, προφανώς, μια ψυχοπαθολογική περίπτωση, κατάσταση,

ή μπορεί να έχει μια πολύ κακή διαπαιδαγώγηση κ.ο.κ.

Τις αιτίες τις είδαμε και είναι σχεδόν φυσιολογικού τύπου.

Εννοώ ιατρικού τύπου.

Το αποτέλεσμα όμως, παρ' όλο που οι αιτίες διαφέρουν,

το αποτέλεσμα είναι πάντα το ίδιο, η στέρηση του πρακτικού λόγου.

Πώς πρέπει να το καταλάβω;

Θα κάνω μια προσπάθεια στην επόμενη ενότητα.

Ας κάνουμε ένα μικρό διάλειμμα.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: annac, Ric

Σας είχα υποσχεθεί να κάνω πιο σαφές, πιο χειροπιαστό

τη διάκριση ανάμεσα στην κακία του φαύλου

και στην κακία σύμφωνα με το μοντέλο της στέρησης,

που ήταν η κακία του θηριώδη.

Η κακία του φαύλου είναι σύμφωνα με το μοντέλο της αντιστροφής,

η κακία του θηριώδη σύμφωνα με το μοντέλο της στέρησης.

Πώς πρέπει να καταλάβω τη διαφορά; Θα κάνω μια προσπάθεια, κοιτάξτε.

Σκεφτείτε ότι όλοι οι άνθρωποι στον Αριστοτέλη ή περίπου όλοι, δεν έχει σημασία,

μπορούμε να γίνουμε είτε δίκαιοι είτε άδικοι,

είτε ενάρετοι είτε κακοί.

Κάποια στιγμή, χάρη στη διαπαιδαγώγησή μας και σε άλλους παράγοντες,

άλλοι γίνονται δίκαιοι, ενάρετοι, άλλοι γίνονται άδικοι, κακοί.

Ο δίκαιος πια δεν μπορεί να κάνει διαζευκτικά και δίκαιες και άδικες πράξεις.

Ο δίκαιος πια, έχοντας κατασταλάξει τρόπον τινά, κάνει δίκαιες πράξεις

και ο άδικος κάνει άδικες πράξεις.

Τρόπον τινά ενσωματώνει αυτή την αρετή, τη δικαιοσύνη,

ή αυτή την κακία, που είναι η αδικία.

Παρ' όλα αυτά, είπαμε και ο δίκαιος και ο άδικος όμως

καταλαβαίνουν τη διάκριση δικαίου και αδικίας.

Και πολύ περισσότερο, είπαμε, ο άδικος μπορεί να θεραπευθεί.

Γιατί μπορεί να θεραπευτεί; Γιατί έχει ακόμα πρακτικό λόγο.

Τι σημαίνει μπορεί να θεραπευτεί;

Μπορεί να ξαναβρεί το νήμα εκείνο το διαζευκτικό

που θα μπορούσε να τον κάνει είτε δίκαιο είτε άδικο.

Άρα, ενώ τώρα είναι άδικος και έχει κατασταλάξει,

διατηρεί έναν δίαυλο, θα λέγαμε, επικοινωνίας, ας το πω έτσι απλά,

με την πρότερή του διαζευκτική ακόμα δυναμική,

που θα μπορούσε να τον κάνει είτε δίκαιο είτε άδικο.

Επιστρέφει εκεί τρόπον τινά και γίνεται αυτή τη φορά δίκαιος.

Μπορεί να θεραπευτεί.

Κάτι πήγε στραβά, βέβαια, και έγινε άδικος.

Απέτυχε τρόπον τινά η διαπαιδαγώγησή του.

Γιατί; Γιατί η ορθή, η σωστή ή τρόπον τινά, θα έλεγε ο Αριστοτέλης,

η φυσική κατάληξη θα ήταν να γίνει δίκαιος.

Έγινε άδικος, έχουμε μια αποτυχία.

Έχουμε, τρόπον τινά, μια φθορά, μια αλλοίωση.

Αλλά αυτή η αποτυχία δεν είναι ακόμα τραγική,

γιατί μπορεί, είπαμε, να επανέλθει και να διορθωθεί.

Σκεφτείτε ότι ο θηριώδης έχει την ίδια ιστορία.

Θα μπορούσε να γίνει δίκαιος, θα μπορούσε να γίνει άδικος.

Δεν έγινε τίποτα από τα δύο. Έγινε κάτι άλλο. Τι έγινε;

Έγινε θηριώδης. Τι σημαίνει έγινε θηριώδης;

Ότι χάθηκε τελείως το νήμα

που τον ένωνε με τη διαζευκτική δυνατότητα να γίνει δίκαιος ή άδικος.

Γιατί; Γιατί έχει χάσει τον πρακτικό του λόγο

και μόνο ο πρακτικός λόγος είναι ένα όχημα θεραπείας.

Πώς αλλιώς πρέπει να το σκεφτώ; Μπορώ να το σκεφτώ σαν τρία επίπεδα,

δηλαδή δύο κατώφλια σε μια κοινή σκάλα.

Στο πρώτο κατώφλι έχω, τρόπον τινά, τον ενάρετο άνθρωπο.

Αυτός καταλαβαίνει το αγαθό.

Μετά έχω τον φαύλο.

Αυτός καταλαβαίνει κάτι ως αγαθό, αλλά κάνει λάθος σε αυτό που καταλαβαίνει,

και συλλαμβάνει το φαινομενικό και όχι το πραγματικό αγαθό.

Και μετά έχω τον θηριώδη,

ο οποίος δεν μπορεί να καταλάβει καθόλου τη διάκριση αγαθό και κακό.

Καταλαβαίνετε, λοιπόν, από αυτό το σχήμα

ότι στον Αριστοτέλη υπάρχει αυτός ο θηριώδης,

ξεχωριστός, έξω από τα όρια της κακίας, έλεγε προηγουμένως.

Και ο μόνος τρόπος να τον συλλάβεις είναι το μοντέλο της στέρησης.

Φυσικά, υπάρχουν πολλά ερωτήματα ακόμα.

Και ένα ερώτημα που υπάρχει σίγουρα στο μυαλό σας είναι:

Τον θηριώδη τι θα τον κάνω;

Δεν είπαμε ότι ο θηριώδης πολλές φορές δεν φταίει γι' αυτό που του συμβαίνει;

Ότι είναι ζήτημα ψυχοπαθολογίας, ότι είναι ζήτημα κακής ανατροφής;

Υπό μια έννοια είναι θύμα.

Θύμα ή μιας φυσικής αστοχίας ή μιας κακής διαπαιδαγώγησης.

Δεν πρέπει να τον απαλλάξω από την ευθύνη των πράξεών του;

Ναι, θα έλεγε ο Αριστοτέλης, σε πολλές περιπτώσεις

αυτός ο θηριώδης δεν φέρει ευθύνη.

Δεν φέρει ηθική ευθύνη τρόπον τινά.

Δεν είναι οι πράξεις του καταλογίσιμες.

Αντιστοιχούν, βέβαια, σε αυτό που είναι, γιατί θηριώδης είναι,

αλλά δεν φέρει ευθύνη γι' αυτό που είναι.

Είναι αναπόδραστη η κατάστασή του.

Τι θα τον κάνω;

Παρ' όλο που στον Αριστοτέλη δεν φέρει ευθύνη,

η πρόταση είναι να τον εξορίσω, λέει το τελευταίο χωρίο που σας έχω εδώ,

«τοὺς δὲ ἀνιάτους ὅλως ἐξορίζειν».

Ακούγεται σκληρό σήμερα.

Δεν είναι όσο σκληρό νομίζουμε, γιατί και εμείς τελικά κάτι αντίστοιχο πιστεύουμε.

Δηλαδή πιστεύουμε ότι αυτοί οι άνθρωποι ζουν, τρόπον τινά,

στο περιθώριο μιας κοινότητας έλλογων υποκειμένων

υπεύθυνων για τις πράξεις τους.

Το λέω πολύ προσεκτικά.

Είδατε, δεν είπα «στο περιθώριο της κοινωνίας», δεν είπα τέτοια πράγματα.

Είπα: «στο περιθώριο μιας κοινότητας

έλλογων υποκειμένων υπεύθυνων για τις πράξεις τους».

Και αυτό το πιστεύουμε και σήμερα.

Και το νομικό σύστημα το πιστεύει

και η ψυχολογία το πιστεύει και η φιλοσοφία το αναγνωρίζει.

Δηλαδή θέλει να περιγράψει έναν χώρο,

που ναι μεν στο μυαλό του Αριστοτέλη ήταν μια εξορία

και που στο μυαλό το δικό μας μπορεί να μην είναι εξορία,

αλλά είναι ένας χώρος μειωμένης ευθύνης

και υπό αυτή την έννοια ένας περιθωριακός χώρος.

Τι θέλω να κρατήσουμε;

Θέλω να κρατήσουμε τα δύο μοντέλα

που θα τα βρούμε μπροστά μας σε όλη την ιστορία της φιλοσοφίας.

Μοντέλο της αντιστροφής, μοντέλο της στέρησης.

Δεν θα τα δούμε έτσι διαζευγμένα.

Θα δούμε κάποιοι να περιγράφουν το κακό μόνο με το ένα,

κάποιοι να το περιγράφουν σύμφωνα μόνο με το άλλο.

Στον Αριστοτέλη έχουμε και τα δύο,

αλλά περιγράφουν δύο διαφορετικές ποιότητες του κακού.

Το ένα, θα λέγαμε, της χαμηλής τάξεως κακό.

Δηλαδή την περίπτωση του φαύλου.

Το άλλο το ριζικό κακό.

Την περίπτωση του θηριώδη ή των εσχάτων, όπως μάθαμε να τα λέμε, πολιτευμάτων.

Θα τον ξαναβρούμε τον Αριστοτέλη μπροστά μας στην ιστορία της φιλοσοφίας,

χωρίς να αναφερθούμε ονομαστικά σε αυτόν,

αλλά να ξέρετε ότι είναι εξαιρετικά επίκαιρος.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: evemarie, ioan

Παράκαμψη και μετάβαση στο τέλος.

Έχουμε αφήσει πίσω μας τον Αριστοτέλη και τον Ευριπίδη.

Στην πραγματικότητα δεν θα τους εγκαταλείψουμε ποτέ.

Και τώρα που θα ασχοληθούμε με τους Στωικούς,

θα ξαναβρούμε μπροστά μας και τη «Μήδεια» του Ευριπίδη

και τις θέσεις του Αριστοτέλη.

Κάποια πράγματα θα σας θυμίσουν αυτά που είπαμε για τη Θεοδικία του Χικ

και κάποια πράγματα θα τα ξαναβρούμε μπροστά μας

όταν θα ασχοληθούμε με τον Καντ.

Οι Στωικοί έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της φιλοσοφίας.

Είναι πολλοί φιλόσοφοι και εκτείνονται σε μεγάλο βάθος χρόνου.

Ξεκινάνε με Έλληνες φιλοσόφους του 3ου αιώνα π.Χ.,

όπως είναι ο Ζήνων ο Κιτιεύς και ο Χρύσιππος,

και φτάνουν σε Ρωμαίους, όπως είναι ο Σενέκας, ο Επίκτητος

ή και ο Μάρκος Αυρήλιος τον 2ο αιώνα μ.Χ.

Δεν πρόκειται να ασχοληθούμε με όλους αυτούς.

Ούτε έχουμε όλων τα κείμενα.

Σε πολλές περιπτώσεις έχουμε απλώς αποσπάσματα.

Γιατί μας ενδιαφέρουν σε ένα μάθημα για το κακό;

Μας ενδιαφέρουν γιατί αυτοί έχουν μια πολύ σκληρή θέση.

Λένε δηλαδή ότι τα πάντα γίνονται για το αγαθό.

Τα πάντα είναι καλά καμωμένα, θα λέγαμε.

Υπάρχει και σε αυτούς ένας Θεός,

ο οποίος μάλιστα είναι ένας Θεός-Λόγος, πνεύμα.

Είναι ένας τέλειος τεχνίτης που κάνει τα πάντα σωστά,

με βάση αυτό που ονομάζουν «πρόνοια», ένα σχέδιο, ένα θείο σχέδιο.

Και ό,τι συμβαίνει μέσα στον κόσμο ή μέσα στους πολλούς κόσμους,

γιατί πιστεύουν ότι ο κόσμος δεν είναι αιώνιος αλλά δημιουργούνται πολλοί κόσμοι,

ό,τι συμβαίνει είναι αιτιοκρατικά δεδομένο.

Δηλαδή υπάρχει ένας ντετερμινισμός, όπως λέμε στη φιλοσοφία.

Είναι σαν απλώς να ξετυλίγεις ένα κουβάρι που έχει ήδη φτιαχτεί.

Δηλαδή η σκληρή θέση των Στωικών θα ήταν ότι δεν υπάρχει κακό.

Καλύτερα: Αυτά που λέμε κακά μέσα στον κόσμο δεν είναι κακά.

Αντίθετα, ό,τι είναι το ξετύλιγμα του κουβαριού, ας το πούμε «ειμαρμένη»,

ό,τι είναι η ειμαρμένη είναι προϊόν της πρόνοιας

και ό,τι είναι πρόνοια εκδηλώνεται ως ειμαρμένη.

Και όλα αυτά είναι ένα θείο σχέδιο.

Προφανώς, μια τέτοια ακραία, θα λέγαμε, θέση

απαιτεί μια απάντηση για το κακό.

Τι είναι το κακό; Υπάρχει κακό;

Ήδη είπα ότι μια μεγάλη γκάμα πραγμάτων που εμείς τα θεωρούμε κακά

αυτοί, οι Στωικοί, προσπαθούν να δείξουν ότι δεν είναι κακά.

Διαβάζω ένα χαρακτηριστικό κείμενο:

«Με αφορμή το καθετί», το κείμενο 1, «από όσα γίνονται μέσα στον κόσμο

είναι εύκολο να εγκωμιάσει κανείς την πρόνοια», εξήγησα,

«εάν», αυτός που εγκωμιάζει, «έχει τα εξής δύο μέσα του:

ικανότητα να βλέπει συνολικά τα γεγονότα σε κάθε περίπτωση».

Δηλαδή να μη μένει στο μεμονωμένο,

αλλά να το εντάσσει σε ένα μεγαλύτερο σχέδιο.

Θα ήταν τέλειο για τους ανθρώπους να μπορούν, και κάποιοι μπορούν,

σύμφωνα με τους Στωικούς, να δουν βαθιά μέσα στο μέλλον.

Εξού και το ενδιαφέρον των Στωικών για τη μαντική τέχνη.

Και μετά κάτι άλλο: «Ευγνωμοσύνη».

Θα μιλήσουμε γι' αυτό αργότερα.

«Και μάλιστα, με βάση την κατασκευή των δημιουργημάτων

έχουμε συνηθίσει να αποδεικνύουμε ότι, βεβαιότατα,

το έργο αυτό είναι προϊόν κάποιου τεχνίτη», Θεού-τεχνίτη,

και δεν υπάρχει τίποτα τυχαίο, «δεν έχει κατασκευαστεί τυχαία».

Βέβαια, ελεύθερη βούληση στους ανθρώπους αναγνωρίζουν οι Στωικοί υπό μια έννοια.

Δεν είναι κάτι τυχαίο, είναι ελεύθερη βούληση.

Πώς πρέπει να τη σκεφτούμε; Δεν θα μπω σε βάθος.

Πρέπει να τη σκεφτούμε με το παράδειγμα ενός κυλίνδρου, έλεγε ο Χρύσιππος.

Δηλαδή, ο κύλινδρος για να τσουλήσει χρειάζεται δύο πράγματα.

Χρειάζεται μια εξωτερική δύναμη, αιτία, ας την πούμε «συνεργός αιτία»,

και χρειάζεται και ο κύλινδρος να έχει τη συγκεκριμένη φύση που έχει.

Ας πούμε ότι αυτή είναι μια αυτοτελής ή εσωτερική αιτία.

Αυτή αντιστοιχεί, τηρουμένων των αναλογιών,

στην ελεύθερη βούληση των ανθρώπων.

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι ο κάθε άνθρωπος έφτιαξε τη φύση του

με τη σύγχρονη έννοια της ελευθερίας.

Όχι. Αφήνει απλώς περιθώριο να πει κανείς πως αυτά που συμβαίνουν στον άνθρωπο

έχουν να κάνουν με τη φύση του καθενός μας,

όχι με την προέλευση αυτής της φύσης.

Υπάρχει το κακό στον κόσμο;

Το πρώτο επιχείρημα του Χρύσιππου

ήδη είναι το γνωστό επιχείρημα του μέρους και του όλου.

Τίποτα δεν συμβαίνει τυχαία.

Το συνολικό σχέδιο είναι αγαθό.

Κατά παρακολούθησιν ή κατ' οικονομία,

μπορεί να δημιουργούνται ορισμένα πράγματα που φαίνονται κακά,

ενώ στην πραγματικότητα είναι αναγκαίες συνέπειες ενός αγαθού σκοπού.

Δεν υπάρχει κάτι που έγινε κακό για να γίνει κακό.

Παράδειγμα.

Παράδειγμα είναι στον Χρύσιππο η κατασκευή του ανθρώπινου κεφαλιού,

του ανθρώπινου κρανίου.

Ναι, έχει πολύ λεπτό φλοιό και αυτό είναι επικίνδυνο.

Και άμα χτυπήσεις, πεθαίνεις ή καταστρέφεται.

Ναι, αλλά αυτό δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια συνεπαγωγή του γεγονότος

ότι επιτελούνται πολύ λεπτές διαδικασίες.

Ο Θεός ήθελε να δώσει στους ανθρώπους αυτές τις πολύ λεπτές έλλογες διαδικασίες.

Το αναπόφευκτο τίμημα

της χρήσης του κεφαλιού, του κρανίου,

είναι απλώς ότι φτιάχτηκε πολύ λεπτό, δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς.

Ή, ξέρω γω, γιατί συμβαίνουν λιμοί, αρρώστιες σε μεγάλους πληθυσμούς;

Για τον ίδιο λόγο που οι άνθρωποι κάνουν πόλεμο.

Λύνει με κάποιον τρόπο ο Θεός το πρόβλημα του υπερπληθυσμού.

Άρα υπάρχει αυτό το μέρος-όλον που είδαμε και στις Θεοδικίες.

Υπάρχουν όμως και άλλα, πιο ηθικοπλαστικά, θα έλεγα, επιχειρήματα.

Κοιτάξτε το χωρίο 2.

«Η καταστροφή», έλεγε ο Σενέκας στο έργο του «Περί Πρόνοιας»,

«η καταστροφή είναι ευκαιρία για αρετή».

Η καταστροφή είναι ευκαιρία για αρετή.

Τι στην ευχή μπορεί να εννοεί;

Μπορεί να εννοεί, πρώτον, ότι, η ιδέα είναι απλή,

για να γυμναστεί κανείς για την αρετή, πρέπει να έχει καλούς αντιπάλους.

Όπως δηλαδή για να γίνει κάποιος καλός αθλητής

πρέπει στην καθημερινή του προπόνηση

να μάχεται ένας πυγμάχος με άλλους καλούς πυγμάχους,

έτσι συμβαίνει και με την αρετή.

Και ο καλός αντίπαλος στην προετοιμασία σου για να γίνεις ενάρετος είναι, προφανώς,

αυτό που οι υπόλοιποι άνθρωποι λένε δυστυχία, προβλήματα,

ατυχίες, κακά κ.ο.κ.

Μετά, η άλλη ιδέα είναι ότι,

για να αποδείξεις και στον εαυτό σου και στους άλλους ότι είσαι όντως ενάρετος,

πρέπει να σε δούμε πάνω στις δυσκολίες.

Είναι εύκολο να δίνεις συμβουλές όταν κάποιος χάνει το παιδί του.

Είναι πολύ δύσκολο να πράξεις εσύ όπως πρέπει, και θα δούμε πώς,

όταν σου συμβεί εσένα το ίδιο.

Παρόμοια επιχειρήματα στο ίδιο κείμενο του Σενέκα είναι, ας πούμε,

όπως ο στρατηγός στέλνει στις δύσκολες αποστολές τους καλούς στρατιώτες,

έτσι και ο Θεός στέλνει στους αγαθούς τις περισσότερες δυσκολίες.

Υπό μια έννοια,

ο άνθρωπος που καταλαβαίνει το σχέδιο της πρόνοιας, λέει ο Σενέκας,

πρέπει να χαίρεται.

Κάπου, λέει, πρέπει να ελπίζει να του συμβούν κακά,

διότι μόνο έτσι θα γίνει πλήρως αγαθός.

Το τελευταίο επιχείρημα, στο ίδιο πλαίσιο,

είναι ένα επιχείρημα που είδαμε και προηγουμένως στις Θεοδικίες

και είναι το γνωστό επιχείρημα πως…

Κοιτάξτε, πρέπει να προκαταλάβω κάτι.

Η αρρώστια, ας πούμε, δεν είναι κακό στους Στωικούς, θα δούμε γιατί.

Ο πλούτος δεν είναι καλός, αγαθός, στους Στωικούς, θα δούμε γιατί.

Οπότε φτιάχνω το επιχείρημά μου. Λένε:

Εάν η υγεία και ο πλούτος πήγαινε μόνο στους αγαθούς

και η φτώχεια και η αρρώστια πήγαινε μόνο στους κακούς ανθρώπους,

τότε θα έβγαζε κανείς το συμπέρασμα ότι ο Θεός επικροτεί τους αγαθούς

στέλνοντάς τους κάτι που είναι αγαθό.

Και άρα θα νόμιζε κανείς ότι ο πλούτος και η υγεία είναι αγαθά.

Δεν είναι, είναι η θέση των Στωικών.

Αλλά γι' αυτή την παράδοξη θέση

και κυρίως για την παράδοξη θέση ότι η φτώχεια, η πείνα,

ακόμα και η αρρώστια δεν είναι κακά πράγματα

θα μιλήσουμε στη συνέχεια.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: ioan, Lemonia9

Τέλος απομαγνητοφώνησης. Παράκαμψη και μετάβαση στην αρχή.

Παράκαμψη και μετάβαση στο τέλος.

Μείναμε στο προηγούμενο μάθημα σε ένα σκάνδαλο.

Στην ιδέα δηλαδή ότι η φτώχεια, ο πόνος,

η αρρώστια δεν είναι κακά πράγματα.

Τι στην ευχή μπορεί να εννοούν οι Στωικοί;

Για να καταλάβουμε λίγο πώς διατυπώνεται το θέμα,

πρέπει να δούμε ένα κλασικό κείμενο,

θα το βρείτε σε όλες τις εισαγωγές «η στωική ηθική»,

για το πώς παρουσιάζουν το καλό, το αγαθό.

Έτσι κατ' αντιδιαστολή, να καταλάβουμε τι λένε για το κακό

και τι λένε για την αρρώστια, τον πόνο και την πείνα.

Ας διαβάσουμε λοιπόν μαζί αυτό το πρώτο κείμενο.

Είναι το κείμενο 3.

«Η πρώτη αρμόζουσα πράξη, officium (γιατί αυτό ονομάζω καθῆκον),

είναι το να συντηρείται κανείς στη φυσική του κατάσταση», ένα.

Δύο: «Κατόπιν να διατηρεί κανείς τα πράγματα που είναι σύμφωνα με τη φύση

και να απορρίπτει τα αντίθετά τους».

Τρία: «Από τη στιγμή που ανακαλύψει κανείς

αυτό το σχέδιο της επιλογής και της απόρριψης,

θα ακολουθήσει κατόπιν η επιλογή σύμφωνα με το τι είναι αρμόζον»,

τέσσερα, «και, από τότε, η επιλογή θα συνεχίσει να ακολουθεί αυτό το σχέδιο

χωρίς παρέκκλιση»,

πέντε, «ώσπου τελικά το κάνει με απόλυτη συνέπεια και σε συμφωνία με τη φύση.

Σε αυτού του είδους την επιλογή», πέντε,

«είναι, για πρώτη φορά, παρόν αυτό το οποίο μπορεί πράγματι να ονομαστεί αγαθό

και κατανοείται σε τι συνίσταται.

Γιατί η πρώτη (εξ)οικείωση του ανθρώπου

αφορά τα πράγματα που είναι σύμφωνα προς τη φύση.

Μόλις, όμως, αποκτήσει αυτή την κατανόηση

και καθώς έχει φτάσει πια να καταλαβαίνει την τάξη

και, για να το πούμε έτσι, την ομόνοια των αρμοζουσών πράξεων,

έχει αρχίσει να εκτιμά αυτή την ομόνοια πολύ περισσότερο

από ό,τι όλα τα πράγματα που στην αρχή τόσο τα υπολόγιζε

και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτό το ανώτατο αγαθό των ανθρώπων

βρίσκεται σε αυτό που οι Στωικοί ονομάζουν ὁμολογίαν».

Κείμενο του Κικέρωνα από το «Περί τελών», περί σκοπών.

Τι λέει αυτό το περίεργο κείμενο;

Η εικόνα είναι η εξής.

Όλα τα όντα, και τα ζώα και οι άνθρωποι,

είναι φτιαγμένα για να βρίσκονται σε μια συμφωνία με τη φύση.

Υπάρχει μια οικείωση με τη φύση. Τι σημαίνει αυτό;

Οικείωση με τον εαυτό τους, τις ανάγκες τους,

και τι από το περιβάλλον τους συνάδει με τις δικές τους ανάγκες,

τι είναι ευεργετικό και τι είναι αρνητικό.

Έτσι, ας πούμε, μπορείς να μιλήσεις για την οικείωση ενός σκύλου

με το κόκαλο που τρώει.

Υπάρχει, τρόπον τινά, ένα είδος στοργής του σκύλου για το κόκαλο το οποίο τρώει.

Και, αφού πρώτα το δει,

υπάρχει και μετά μια συγκατάθεση, τρόπον τινά, του σκύλου

ότι ναι, αυτό το κόκαλο είναι καλό για μένα.

Ενώ, ας πούμε, κάτι άλλο θα το απορρίψει

ως μη καλό για τον ίδιο.

Αυτό συμβαίνει σε όλα τα ζώα.

Και εκεί ακόμα δεν υπάρχει κάτι αγαθό και κάτι κακό.

Πόσο μάλλον κάτι ηθικά αγαθό, κάτι ηθικά κακό.

Μετά το τρίτο στάδιο που ανέφερα

μπαίνει στο παιχνίδι, μόνο για τους ανθρώπους, η λογικότητα.

Ο Θεός είπαμε είναι Λόγος στους Στωικούς

και ο άνθρωπος στην πραγματικότητα είναι το μόνο ον που μπορεί να καθρεφτίζει,

να αποτελεί μέρος αυτού του θείου Λόγου.

Και η λογικότητα τι κάνει;

Η λογικότητα συμπαρασύρει όλη τη φύση των ανθρώπων.

Δεν μένει πια ένα άλογο κομμάτι μέσα στην ψυχή του ανθρώπου.

Τα πάντα διαμορφώνονται από αυτόν τον Λόγο.

Ό,τι ήταν πριν απλή παρόρμηση,

τώρα γίνεται έλλογο στοιχείο μέσα στον άνθρωπο.

Ό,τι ήταν πια απλή παρόρμηση, τώρα δικαιολογείται, αποκτά νόημα

χάρη στον τρόπο που έχουν οι άνθρωποι

έλλογα να καταλαβαίνουν το σχέδιο της φύσης.

Αυτό που ήταν μια απλή συμφωνία και οικείωση

τώρα γίνεται γνώση του σχεδίου της πρόνοιας.

Και άρα το τελευταίο στάδιο,

εκεί που είπαμε ότι μόνο στην πραγματικότητα εφαρμόζει η αγαθότητα,

αυτό που έχουμε είναι στην ουσία μια πλήρης γνώση του σχεδίου της φύσης

και, τρόπον τινά, μια πλήρης συγκατάθεση του ανθρώπου

να είναι μέρος αυτού του σχεδίου.

Ή να διευκολύνει, τρόπον τινά, την πραγμάτωση αυτού του σχεδίου.

Όπως τα λέω, βέβαια, αγαθότητα και γνώση ταυτίζονται.

Ναι, στους Στωικούς αγαθότητα και γνώση ταυτίζονται.

Το ανώτερο στάδιο είναι η σοφία.

Σοφία και αγαθότητα είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.

Δεν μπορεί κάποιος να είναι σοφός, χωρίς να είναι αγαθός και το αντίστροφο.

Άρα, μόνο στο πέμπτο στάδιο είναι κάποιος αγαθός.

Ναι, λένε οι Στωικοί, μόνο στο πέμπτο στάδιο.

Άρα, όλοι οι υπόλοιποι στα στάδια τρία και τέσσερα,

αφού έχει μπει ήδη ο Λόγος μέσα, αυτοί είναι κακοί.

Ναι, λένε οι Στωικοί, είναι κακοί.

Άρα, όλοι οι άνθρωποι εκτός από τον σοφό είναι κακοί.

Ναι, και μάλιστα οι Στωικοί είναι έτοιμοι να πουν ότι και εμείς ακόμα.

Ο Χρύσιππος, ας πούμε, έχει κάποια διατύπωση:

«γέμω κακῶν», είμαι γεμάτος από κακίες.

Γιατί; Δεν θεωρώ ότι έχει υπάρξει άνθρωπος που έχει φτάσει

στο στάδιο αυτό το ανώτερο, το πέμπτο στάδιο της ηθικής τελείωσης,

δηλαδή της γνωστικής τελείωσης.

Σκάνδαλο και αυτό.

Όπως το ότι η φτώχεια, η πείνα, η αρρώστια δεν είναι κακό πράγμα,

έτσι σκάνδαλο μας φαίνεται και η ιδέα ότι πρέπει να θεωρήσουμε

πως όλοι οι άνθρωποι, εκτός από εκείνον τον ιδανικό τύπο του πέμπτου σταδίου,

είναι κακοί.

Τι ακριβώς θέλουν να πουν;

Ένα πράγμα είναι σίγουρο προς στιγμήν.

Ότι την αγαθότητα πρέπει να τη σκεφτούμε σαν μια πορεία,

σαν μια σταδιακή ανέλιξη.

Και τι θα πούμε τότε;

Θα πούμε αυτό που λέει το επόμενο χωρίο:

«Από τα όντα, άλλα είναι αγαθά, άλλα είναι κακά, άλλα είναι αδιάφορα.

Αγαθά είναι πράγματα του εξής είδους:

Η φρόνηση, η σωφροσύνη, η δικαιοσύνη, η ανδρεία.

Κακά είναι πράγματα του εξής είδους:

Αφροσύνη, ακολασία, αδικία, δειλία.

Αδιάφορα δε είναι πράγματα του εξής είδους:

Ζωή και θάνατος, δόξα και αδοξία», κοινωνική αναγνώριση,

«ηδονή και πόνος,

πλούτος και φτώχεια, υγεία και αρρώστια κι όσα είναι όμοια με αυτά».

Μα το σκάνδαλο επανέρχεται.

Ζωή και θάνατος; Ουδέτερα, αδιάφορα πράγματα.

Πόνος και χαρά; Αδιάφορα. Πλούτος και φτώχεια; Αδιάφορα.

Τα μόνα αγαθά, πραγματικά αγαθά, ποια είναι;

Είναι οι ιδιότητες του ηγεμονικού μέρους της ψυχής.

Δηλαδή του μέρους εκείνου που υπάρχει Λόγος.

Φρόνηση, σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ανδρεία είναι εκδοχές γνώσης στην πραγματικότητα.

Τα αντίθετά τους είναι τα κακά.

Μα οι άνθρωποι από τη φύση τους δεν είναι φυσικά καλοί;

Δεν φτιάχτηκαν έτσι ώστε να φθάσουν στο πέμπτο στάδιο;

Γιατί δεν φτάνουν;

Τι συμβαίνει, ενώ είναι φυσικά αγαθοί;

Τι σταματάει, τρόπον τινά, την ανέλιξή τους από στάδιο σε στάδιο;

Και ακόμα, γιατί όλα αυτά τα πράγματα να πρέπει να τα πω ουδέτερα;

Τη φτώχεια, τον πόνο, την αρρώστια, τον θάνατο.

Γιατί πρέπει να τα πω ουδέτερα; Δεν θέλει να ζήσει δηλαδή ο Στωικός;

Θέλει να πονάει ο Στωικός;

Δεν ξέρουμε ακόμα.

Θα το δούμε σε λίγο.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: sOFIArIZOPOULOU, today

Παράκαμψη και μετάβαση στο τέλος.

Έχουμε ήδη πει κάποια πράγματα για το αγαθό στους Στωικούς.

Έχουμε πολλαπλασιάσει τα σκάνδαλα που έχουν μείνει ανεξήγητα.

Για να κάνουμε μια προσπάθεια.

Σε τι θα συνίσταται το κακό;

Είπαμε ήδη ότι το κακό θα αφορά μόνο την ανθρώπινη ψυχή.

Και είπαμε ότι το αγαθό και η γνώση ταυτίζονται.

Άρα το κακό με τι θα ταυτίζεται; Με ένα είδος άγνοιας.

Δεν το λένε άγνοια ακριβώς, το λένε «αμαρτημένος λόγος»,

διότι είπαμε, θυμίζω, από το τρίτο στάδιο και μετά

ο Λόγος μπαίνει στην ανθρώπινη ψυχή από άκρο σε άκρο.

Το ότι είναι Λόγος, δεν σημαίνει ότι είναι ορθός Λόγος.

Μπορεί να είναι λανθασμένος Λόγος,

λανθασμένος τρόπος να κατανοούμε τα πράγματα.

Εντάξει, κάτι πιο χειροπιαστό;

Ναι, κάτι πιο χειροπιαστό θα έρθει στο προσκήνιο.

Τα πάθη είναι η αιτία του κακού.

Αυτή είναι η απάντηση των Στωικών.

Προσοχή όμως, τα πάθη δεν είναι ένα μέρος της ψυχής διαφορετικό από τον Λόγο.

Τα πάθη στους Στωικούς είναι ο αμαρτημένος Λόγος.

Τα πάθη είναι λανθασμένες κρίσεις.

Δεν είναι κάτι που απλώς νιώθεις, θα λέγαμε σήμερα.

Είναι κάτι που πιστεύεις.

Οι λανθασμένες κρίσεις είναι τα πάθη.

Τι εννοούμε πάθος στους Στωικούς;

Εννοούμε και αυτό που λέμε εμείς ζήλια, εκδικητικότητα, έρωτας κτλ.,

αλλά και πράγματα που εμείς θα τα βάζαμε απλώς στις ψυχικές καταστάσεις,

όπως για παράδειγμα η οργή ή η χαρά.

Και το ιδανικό δηλαδή ποιο θα ήταν;

Και σε τι ακριβώς είναι το λάθος αυτών των παθών, σε τι συνίσταται το λάθος;

Δίνω ένα απλό παράδειγμα.

Είπαμε την προηγούμενη φορά

ο πόνος, ας πούμε, είναι ουδέτερο, δεν είναι ούτε αγαθό ούτε κακό.

Αν κάποιος λοιπόν δείχνει υπερβολικό νοιάξιμο, θα λέγαμε,

υπερβολικό φόβο για έναν επικείμενο πόνο,

δεν έχει καταλάβει ότι ο πόνος είναι απλώς ουδέτερο πράγμα,

δεν είναι ούτε αγαθό ούτε κακό, άρα έχει κάνει ένα αξιολογικό λάθος.

Έχει δώσει σημασία σε κάτι που δεν έχει αξία.

Ο πόνος ή η φτώχεια.

Ή ακόμα και το να χάσεις έναν φίλο, στο μέτρο που δεν εναπόκειται σε εσένα,

άρα είναι κάτι που συμβαίνει ερήμην σου ή εξωτερικό,

δεν έπρεπε να δημιουργεί έναν τέτοιο φόβο που θα κατέκλυζε την ψυχή σου,

δηλαδή να δημιουργεί πάθος.

Έχετε πιθανώς ακούσει ότι το ιδανικό στους Στωικούς είναι η απάθεια του σοφού.

Δηλαδή τι είναι αυτός, από πέτρα; Δεν έχει πάθη;

Αν πεις ότι τα πάθη είναι λανθασμένες κρίσεις,

προφανώς, αφού είπαμε ότι έχει την πλήρη γνώση.

Νιώθει κάτι; Προφανώς νιώθει κάτι.

Δεν είναι, θα λέγαμε, ασυγκίνητος.

Γι' αυτό και οι Στωικοί, ταυτόχρονα με την έννοια της απάθειας,

φτιάχνουν και την έννοια «ευπάθεια», όσο παράδοξη κι αν ακούγεται αυτή.

Τι εννοούν; Οι σωστές ψυχικές στάσεις απέναντι στα πράγματα.

Και έχουν τρία παραδείγματα,

τρεις μεγάλες κατηγορίες ευπαθειών, θα λέγαμε.

Η πρώτη είναι χαρά.

Είναι η στάση μου απέναντι σε ένα καλό, σε ένα αγαθό που έχω τώρα.

Ας πούμε, η στάση μου απέναντι στην αρετή μου ή στην αρετή του φίλου μου,

αφού είπαμε ότι μόνο η αρετή είναι αγαθό.

Είναι η βούληση.

Η στάση μου, η ορμή μου, η αποφασιστικότητά μου

απέναντι σε ένα μελλοντικό, επικείμενο αγαθό.

Ας πούμε, ακόμα μεγαλύτερη αγαθότητα, ακόμα μεγαλύτερη ανδρεία εκ μέρους μου.

Ή αυτό που ονομάζουν «ευλάβεια».

Δηλαδή η στάση μου απέναντι σε ένα επικείμενο κακό.

Η ευλάβεια δηλαδή είναι αυτό που αντικαθιστά το πάθος του φόβου.

Είναι μια στάση προσοχής, εγρήγορσης

απέναντι στο επικείμενο κακό, όχι φόβος.

Συνοψίζω τη βασική ιδέα που έχουμε εδώ.

Η βασική ιδέα λοιπόν είναι ότι πηγή του κακού είναι τα πάθη,

αλλά τα πάθη είναι λανθασμένες αξιολογικές κρίσεις.

Είναι λανθασμένη άποψη

για το τι πρέπει και τι δεν πρέπει να έχει βαρύτητα στη ζωή μας.

Ή λανθασμένη άποψη για το τι εναπόκειται σε εμάς

και τι δεν εναπόκειται σε εμάς να πράξουμε.

Ή, πώς θα το σκεφτούμε αλλιώς, είναι, λέει, μια υπερβάλλουσα ορμή.

Δηλαδή, ενώ όταν περπατάς με έναν ρυθμό φυσιολογικό,

μπορείς ανάλογα με την περίσταση και την κρίση σου να αλλάξεις κατεύθυνση,

όταν η ορμή είναι υπερβάλλουσα, όταν τρέχεις,

τότε είσαι, τρόπον τινά, έρμαιο αυτής της ορμής

και δεν μπορείς να αλλάξεις κατεύθυνση.

Αυτή είναι η ιδέα που έχουν οι Στωικοί για τα πάθη.

Ποια είναι η αιτία του κακού λοιπόν;

Σε τι συνίσταται και από πού πηγάζει το κακό;

Από τα πάθη.

Η ιδέα των Στωικών ότι τα πάθη είναι λανθασμένη αντίληψη

κάνει τον Χρύσιππο να διαβάζει με τον δικό του τρόπο

εκείνους τους στίχους από τη «Μήδεια» του Ευριπίδη που δεν είχαμε αναλύσει,

αλλά για τους οποίους έχω μια υποσημείωση στο τετράδιο.

Οι στίχοι, αν θυμάμαι καλά, [1077-1080].

Θα τους δείτε.

Εκεί που έλεγε «θυμὸς κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων».

Και άφηνε πιθανότητα να έχουμε μια ερμηνεία

ότι από τη μια πλευρά υπάρχει το θυμοειδές, ο θυμός, θα λέγαμε τα πάθη,

και από την άλλη υπάρχουν τα «βουλεύματα», θα λέγαμε η κρίση.

Επανέρχονται οι Στωικοί, ο Χρύσιππος,

επανέρχονται σε αυτό το χωρίο του Ευριπίδη και το υιοθετούν.

Το υιοθετούν προφανώς… πράγμα που δεν καταλάβαινε ο Γαληνός,

ο μεγάλος γιατρός που έχει γράψει για τα πάθη στους Στωικούς

και ο οποίος έλεγε:

«Μα γιατί χρησιμοποιεί το παράδειγμα της Μήδειας ο Χρύσιππος;

Δεν καταλαβαίνει ότι είναι ενάντιο στη θεωρία του;»

Όχι, γιατί ο Χρύσιππος είχε μια άλλη ερμηνεία του χωρίου.

Ποια είναι η ερμηνεία του χωρίου;

Είναι η ερμηνεία ότι πάθη και λογισμός, σκέψη, γνώση, πηγαίνουν πάντα μαζί.

Η Μήδεια έχει η ίδια δύο διαφορετικούς τρόπους να βλέπει τα πράγματα.

Ενώ κάποια στιγμή μπορεί να τα δει καθαρά και να κρίνει σωστά,

κάποιες άλλες στιγμές κρίνει λάθος.

Η Μήδεια έχει απλώς μια λανθασμένη αξιολογική κρίση

για το τι έχει σημασία γι' αυτήν.

Πρέπει περισσότερο να τη λυπόμαστε παρά να την καταδικάζουμε,

λένε κάποιοι Στωικοί.

Ποιο καινούργιο στοιχείο κρατήσαμε;

Κρατήσαμε το στοιχείο ότι ο σοφός, αυτός στο πέμπτο στάδιο,

δεν είναι απλώς αυτός που γνωρίζει,

αλλά, όπως είναι το κείμενο που διαβάσαμε, το κείμενο, θυμίζω, με τον αριθμό 3,

έχουμε, στην περίπτωση του πέμπτου σταδίου,

«απόλυτη συνέπεια και συμφωνία με τη φύση».

Ο πραγματικά σοφός στους Στωικούς

πράττει πάντα, χωρίς καμία εξαίρεση, το σωστό.

Δηλαδή η αγαθότητά του εκφράζεται στην απόλυτη συνέπειά του,

στην απόλυτη σταθερότητα του χαρακτήρα.

Δεν υπάρχει καμία περίσταση που θέτει σε αμφιβολία

ή μειώνει την ικανότητά του να κρίνει σωστά τα πράγματα

και να παίρνει τη σωστή στάση απέναντι στα πράγματα.

Να έχει αυτό που ονομάσαμε «ευπάθειες» απέναντι στα πράγματα.

Εάν έτσι παρουσιάσεις την ιδέα,

τότε καταλαβαίνετε γιατί οι Στωικοί αντιστοιχίζουν την αγαθότητα

με την υγεία της ψυχής, δηλαδή με την αρμονία της ψυχής,

και γι' αυτούς τα πάθη, οι κακίες

θα ήταν μια μορφή δυσλειτουργίας της ψυχής ή μια μορφή αρρώστιας.

Ένα τελευταίο στοιχείο στην ίδια ενότητα για τους Στωικούς.

Και έρχομαι στο επόμενο κείμενο.

«Ο μόνος ελεύθερος», είμαι στο κείμενο 5, «είναι ο σοφός,

οι φαύλοι είναι δούλοι·

γιατί η ελευθερία είναι δύναμη για ανεξάρτητο πράττειν,

ενώ η δουλεία είναι στέρησή της».

Είδαμε όλοι οι άνθρωποι έχουν ελεύθερη βούληση.

Δηλαδή, είπαμε, η φύση τους καθορίζει τις πράξεις τους.

Πραγματικά ελεύθερος στους Στωικούς

είναι αυτός που με πλήρη γνώση της πρόνοιας

συντάσσεται, ακολουθεί, αντανακλά

την ειμαρμένη, αυτό που πρέπει να γίνει.

Μπορεί να ξεχωρίσει πλήρως αυτό που εναπόκειται σε αυτόν

και αυτό που εναπόκειται στους άλλους, τη διάκριση αγαθού-κακού,

αλλά, πρωτευόντως, τι είναι απλώς ουδέτερο.

Σε τι δηλαδή δεν πρέπει να δίνουμε καμία αξία.

Να μη γινόμαστε δούλοι σε πράγματα που δεν έχουν αξία

ή σε πράγματα που δεν εναπόκεινται σε εμάς.

Αυτή είναι η ιδέα της δουλείας.

Άρα καταλαβαίνουμε γιατί το κακό, δηλαδή οι λανθασμένες κρίσεις,

συνιστούν εξάρτηση από πράγματα ανάξια

ή από πράγματα που δεν εναπόκεινται σε εμάς.

Γιατί δηλαδή το κακό συνιστά μια μορφή δουλείας.

Όχι τη δουλεία με τους κοινωνιολογικούς ή πολιτικούς όρους.

Μια δουλεία της ψυχής στην πραγματικότητα.

Δεν έχουμε όμως απαντήσει ακόμα στο μεγάλο σκάνδαλο που είναι

γιατί ο πόνος, η φτώχεια, η αρρώστια είναι ουδέτερα στους Στωικούς.

Ναι, δεν αφορούν την ψυχή, δεν αφορούν δηλαδή τη γνώση.

Και υπό αυτή την έννοια το καταλαβαίνουμε.

Αλλά πώς θα δικαιολογήσουν αυτά τα πράγματα

που συμβαίνουν μέσα στον κόσμο;

Στην επόμενη ενότητα.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: Evaggelia5, PanKoko

Τέλος απομαγνητοφώνησης. Παράκαμψη και μετάβαση στην αρχή.

Πηγές ενότητας 2.2 από το τετράδιο μαθήματος

«Με αφορµή το καθετί από όσα γίνονται µέσα στον κόσµο είναι εύκολο να εγκωµιάσει κανείς την π

Έχουμε μείνει με δυο μεγάλες απορίες.

Η πρώτη απορία είναι:

Αφού η ανθρώπινη φύση είναι φτιαγμένη σύμφωνα με την πρόνοια

για να πραγματώσει το αγαθό,

γιατί τελικά όλοι, ή σχεδόν όλοι, είμαστε κακοί;

Και το δεύτερο, υπό ποια έννοια ο πόνος, η αρρώστια

δεν είναι κακά πράγματα, αλλά είναι ουδέτερα.

Πάμε στο πρώτο.

Έχω ένα μικρό κειμενάκι στο τετράδιο, το κείμενο 6:

«Το έλλογο ζώο διαστρέφεται και αυτό οφείλεται

είτε στην παραπλανητικότητα των εξωτερικών ενασχολήσεων

είτε στην "κατήχησιν" αυτών τους οποίους συναναστρέφεται κανείς».

Ένα κείμενο του Διογένη Λαέρτιου.

Η ιδέα ποια είναι;

Είναι: Η φύση τα κάνει όλα καλά, τα κάνει όλα σωστά,

και υπάρχει μια προδιάθεση στον καθένα που είναι άνθρωπος

να φθάσει στο ανώτερο στάδιο.

Συμβαίνουν, αλλά κατ' ανάγκη συμβαίνουν, δύο ατυχήματα.

Το ένα ατύχημα το καταλαβαίνετε, είναι η συναναστροφή με τους άλλους.

Βέβαια, όταν σκέφτεσαι την εξέλιξη της αγαθότητας σε στάδια,

από ένα, τρόπον τινά, νηπιακό, προ-λογικό επίπεδο στη λογικότητα,

τότε μεσολαβούν πολλοί άλλοι.

Μεσολαβούν οι γονείς, μεσολαβεί ο παιδαγωγός σου.

Μεσολαβούν οι τρέχουσες απόψεις για τον πόνο, για την αρρώστια

στην κοινότητα στην οποία ζεις.

Και όλα αυτά τα πράγματα διαστρέφουν την ψυχή.

Διαστρέφουν δηλαδή την ικανότητά σου να καταλαβαίνεις σωστά

σε τι πρέπει να δίνεις αξία και σε τι όχι.

Το δεύτερο πράγμα που λέει το κείμενο είναι ότι η ίδια η πραγματικότητα,

τα πράγματα διαστρέφουν αυτή μας την ικανότητα.

Κάποια τέτοια πράγματα είναι απλά. Για παράδειγμα, η εμπειρία της εξουσίας.

Σε ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο κάποιου Χαλκίδιου, τον 4ο αιώνα,

σε ένα κείμενο με τίτλο «Περί Μοίρας»,

δίνει και κάτι που μου άρεσε πάρα πολύ σαν ιδέα.

Ότι η ίδια, λέει, η εμπειρία της γέννησης,

δηλαδή έτσι όπως το παιδί βγαίνει από την κοιλιά της μάνας του,

το κάνει να έχει μια λανθασμένη, μια επικίνδυνη εικόνα

για το τι είναι ηδονή και τι είναι πόνος.

Αυτή η ιδέα μού φάνηκε πολύ μοντέρνα.

Αυτό που κρατάμε είναι το εξής όμως.

Όλοι οι άνθρωποι είναι φυσικά αγαθοί,

έχουν φτιαχτεί για να πάνε προς την αγαθότητα,

αλλά είναι στην πραγματικότητα κακοί.

Χωρίς αυτό να οφείλεται… και το βλέπετε,

η διαστροφή δεν οφείλεται σε τίποτα περίεργα, διαβολικά κίνητρα ή πάθη.

Είπαμε σε τι οφείλεται.

Ή στα εξωτερικά πράγματα ή στους άλλους ανθρώπους.

Και με τον πόνο και με την αρρώστια τι θα κάνουμε;

Υπό ποια έννοια αυτά δεν είναι κακά πράγματα;

Θέλει να πονάει ο Στωικός;

Όχι, ο Χρύσιππος λέει όχι, δεν θέλει.

Ο Στωικός δεν του αρέσει να πονάει.

Και όταν υπάρχει πόνος, πονάει, ναι,

αλλά δεν τον βλάπτει. Δηλαδή;

Δεν τον βασανίζει. Δηλαδή;

Δεν θεωρεί ότι είναι κάτι ηθικά σημαντικό.

Εξοστρακίζει τον πόνο από την ηθική σφαίρα.

Δεν είναι ότι του αρέσει να πονάει.

Όπως το έχω και στον τίτλο της ενότητας, πονάει μεν, δεν βασανίζεται δε.

Γιατί;

Είναι μια ιδέα η οποία υπήρχε ήδη και στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη,

όχι ακριβώς όμοια, ότι ο πόνος είναι εξωτερικό πράγμα ως προς την ψυχή,

δεν έχει να κάνει με την ανθρώπινη ευδαιμονία.

Η ανθρώπινη ευδαιμονία είναι ζήτημα καθαρής αγαθότητας.

Ο Αριστοτέλης, θυμάστε, δεν τα έλεγε ακριβώς έτσι,

αλλά και οι Στωικοί διαφοροποιούνται από τις θέσεις του Αριστοτέλη

για τα εξωτερικά, λεγόμενα, αγαθά.

Η ιδέα των Στωικών είναι ότι δεν παίζει κανέναν ρόλο,

ούτε καν ως εξωτερική προϋπόθεση, ο πόνος για την ανθρώπινη ευδαιμονία.

Άρα η ιδέα τους είναι ότι η εμπειρία δείχνει πως πολλοί άνθρωποι είναι πλήρως αγαθοί,

και άρα, στο μυαλό τους, πλήρως ευτυχισμένοι,

έστω και αν τους τυχαίνουν τέτοιες κακουχίες, όπως είναι οι αρρώστιες κτλ.

Ωραία, και τι σημαίνει αυτό; Ότι πρέπει να θέλω τον πόνο;

Ότι μου είναι εξίσου αδιάφορα, ας το πω έτσι, και η ηδονή και ο πόνος;

Και η φτώχεια και ο πλούτος; Και η υγεία και η αρρώστια;

Δεν με νοιάζει δηλαδή να επιλέξω μεταξύ τους;

Έχουν την ίδια αξιακή θέση για μένα;

Κάποιοι Στωικοί είχαν φθάσει σε τέτοιες ακραίες διατυπώσεις,

αλλά η κλασική στωική θέση είναι η εξής.

«Ανάμεσα στα αδιάφορα», θυμίζω,

πλούτος-φτώχεια, πόνος-ηδονή, αρρώστια-υγεία κτλ.,

«άλλα είναι προτιμητέα (προηγμένα),

άλλα απορριπτέα (αποπροηγμένα) και άλλα ουδέτερα».

Ουδέτερα ποια είναι; Πόσες τρίχες έχω στο κεφάλι μου.

Αλλά όμως κάποια είναι προτιμητέα. Ποια είναι αυτά;

Προφανώς η υγεία, ο πλούτος, η ηδονή, σε σχέση με τα αντίθετά τους.

Καλά, αυτό δεν μοιάζει μια πονηριά;

Δεν μοιάζει δηλαδή να μπαίνει από την πίσω πόρτα η προτίμηση για την υγεία,

ενώ η βασική θέση των Στωικών είναι ότι δεν αποτελεί κάτι αγαθό;

Πώς μπορεί να είναι ανώτερο από κάτι άλλο σε μια αξιολογική κλίμακα,

χωρίς να πεις ότι είναι αγαθό;

Λένε οι Στωικοί: Όχι.

Στη σφαίρα των ουδέτερων πρέπει να φτιάξουμε δύο βαθμίδες.

Και έχουν επιχειρήματα για το πώς μπορείς να σκεφτείς αυτές τις δύο βαθμίδες.

Το πρώτο επιχείρημα είναι το εξής.

Η ίδια η λογικότητα, θυμάστε, από το τρίτο στάδιο και μετά,

η εισαγωγή της λογικότητας μέσα στην ψυχή,

η ίδια η λογικότητα καταλαβαίνει

ότι δεν μπορεί η πρόνοια να θέλει οι οργανισμοί να πεθαίνουν

ή να μην μπορούν να εκτελέσουν τις λειτουργίες τους.

Άρα δεν πρέπει να σκεφτούμε την υγεία σαν προτιμητέα

επειδή η υγεία είναι κάτι που όλοι οι οργανισμοί,

ήδη σε επίπεδο σκύλου, επιθυμούν.

Όχι, πρέπει να τη σκεφτούμε σαν ένα αίτημα της ίδιας της λογικότητας για το σχέδιο.

Και πρέπει η γνώση μας για το τι είναι έλλογο σχέδιο

να διαπερνά τη ζωή μας και να εφαρμόζεται σε όλα τα επίπεδα,

ακόμα και στο επίπεδο της διάκρισης προηγμένων και αποπροηγμένων,

προτιμητέων και απορριπτέων.

Μια άλλη ιδέα παρεμφερής με την πρώτη, είναι η αλήθεια, είναι η εξής.

Ναι, η αγαθότητα είναι το μόνο σημαντικό.

Ναι, να είμαι ανδρείος, να είμαι φρόνιμος, να είμαι σώφρων.

Αλλά αυτά δεν αντιστοιχούν σε συγκεκριμένους σκοπούς μέσα στη ζωή μας.

Δεν μπορείς να ξεκινήσεις δηλαδή το πρωί από το σπίτι

και να πεις: «Θέλω να είμαι σώφρων».

Δεν είναι αυτό σκοπός μέσα στην καθημερινότητα.

Επειδή ακριβώς η καθημερινότητα είναι γεμάτη με άλλου τύπου σκοπούς,

οι οποίοι εμπλέκουν κάθε φορά πράγματα όπως ο πλούτος και η φτώχεια,

η πολιτική δύναμη, η εξουσία, η υγεία κ.ο.κ.,

επειδή υπάρχει ένας χώρος μεσαίος, θα λέγαμε, «οι μεσαίες πράξεις» τις λένε,

οι ενδιάμεσες πράξεις ανάμεσα στον σκοπό, που είναι η αγαθότητα,

και, ας πούμε, στα υλικά συμφραζόμενα της ζωής μας,

γι' αυτό έχει νόημα να κάνεις τη διάκριση ανάμεσα στα προτιμητέα και στα απορριπτέα.

Εντάξει.

Σε κάθε περίπτωση όμως, πρέπει να κρατήσουμε τα εξής.

Επειδή ακριβώς η διάκριση αυτή είναι μια έλλογη διάκριση,

δηλαδή προϋποθέτει ήδη το τρίτο στάδιο,

είναι πολύ πιθανό σε ορισμένες περιπτώσεις

ο θάνατος να είναι προτιμότερος από τη ζωή.

Οι Στωικοί δεν είναι ενάντια στην αυτοκτονία.

Υπάρχουν περιστάσεις, όπως θα δούμε αργότερα,

που η αυτοκτονία είναι αυτό που πρέπει να επιλέξει κανείς, είναι το προτιμητέο.

Ή υπάρχει ένα χωρίο που λέει ο Χρύσιππος:

«Αν ήξερα ότι υπάρχει ένα σχέδιο της πρόνοιας να αρρωστήσω,

θα ήλπιζα να αρρωστήσω».

Δηλαδή θα μπορούσαμε να φανταστούμε περιστάσεις

όπου η αρρώστια είναι το προτιμητέο.

Δεύτερον.

Ο Στωικός πάντα θέλει να διακρίνει αυτό που εναπόκειται σε αυτόν

και εκείνο που δεν εναπόκειται σε αυτόν.

Και αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία. Γιατί;

Γιατί, αν δεχθούμε τη διάκριση προτιμητέων και απορριπτέων

μέσα στη σφαίρα των ουδέτερων, ναι, να τη δεχτούμε, λένε οι Στωικοί,

αλλά αυτά τα πράγματα που δεν αφορούν την ίδια την ψυχή μου,

αλλά είναι εξωτερικά ως προς εμένα, δεν εναπόκεινται πλήρως σε εμένα.

Άρα, ναι μεν πρέπει να γνωρίζω τη διάκριση,

να μην μπερδεύω, να καταλαβαίνω ότι η υγεία είναι ανώτερο πράγμα

από την αρρώστια,

αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είμαι υπεύθυνος για το αν την απέκτησα ή όχι,

την υγεία, τον πλούτο, την εξουσία.

Και άρα δεν πρέπει να νιώθω τύψεις επειδή δεν κατάφερα,

και άρα να μην νιώθω ευδαίμων, να μην είμαι ευδαίμων.

Ή, ένα πιο σκληρό παράδειγμα, εάν το παιδί μου καίγεται μέσα στο σπίτι,

εγώ προσπάθησα να το σώσω και δεν το έσωσα επειδή ήταν πάνω από τις δυνατότητές μου,

σύμφωνα με τους Στωικούς δεν πρέπει να με καταλαμβάνει η λύπη.

Διότι η λύπη είναι πάθος.

Και είναι πάθος διότι δεν καταλαβαίνω τη διάκριση

ανάμεσα σε τι εναπόκειται και δεν εναπόκειται σε εμένα.

Ακούγεται ακραίο.

Έχει μια δόση αλήθειας.

Έδωσα ένα περίγραμμα της άποψης των Στωικών.

Θα πρέπει να πούμε όμως και άλλα πράγματα

για να έχουμε μια πληρέστερη και, θα έλεγα, μια πιο θετική εικόνα

γι' αυτό που έχουν να πουν οι Στωικοί για τα πάθη, για το κακό και το αγαθό.

Στην επόμενη ενότητα.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

αράκαμψη και μετάβαση στο τέλος.

Σας είχα υποσχεθεί να ολοκληρώσουμε την ενότητα για τους Στωικούς

με ένα παράδειγμα που θα σας κάνει να τους συμπαθήσετε περισσότερο.

Που θα σας δείξει πόσο ενδιαφέρουσα

και πόσο κοντά σε ορισμένα πράγματα που πιστεύουμε και εμείς,

ή στην κοινή διαίσθηση θα έλεγα, είναι οι θέσεις τους.

Ένα από τα ομορφότερα κείμενα των Στωικών

που έχουν να κάνουν με τα πάθη, και άρα με το κακό,

είναι το κείμενο του Σενέκα «Περί οργής», «De Ira».

Είναι μόνο για ένα πάθος, για την οργή, από την αρχή μέχρι το τέλος,

για την οποία πιστεύει ότι δεν είναι ποτέ δικαιολογημένη, είναι πάντα κακή,

τελεία και παύλα.

Είναι ενάντια στη φύση του ανθρώπου.

Θα δούμε κάποια επιχειρήματα.

Κάποια πράγματα εδώ είναι πολύ ενδιαφέροντα.

Το πρώτο είναι:

Ο σοφός θα νιώθει κάποια οργή;

Όχι, λέει ο Σενέκας.

Δεν θα βλέπει την αδικία; Προφανώς θα τη βλέπει.

Δεν θα την αντιμετωπίζει με οργή.

Δεν θα είναι σαν να ζητάει εκδίκηση για κάτι που του συνέβη.

Θα πρέπει να λειτουργεί σαν γιατρός.

Θα πρέπει να τιμωρεί την αδικία,

με όλη του τη δύναμη να τιμωρεί την αδικία,

αλλά χωρίς να οργίζεται.

Όπως ο γιατρός κάνει την εγχείρηση για να βγάλει την αιτία της αρρώστιας,

αλλά δεν οργίζεται με την αιτία της αρρώστιας.

Θεραπευτικά πρέπει να αντιμετωπίζει την αδικία.

Το αντίθετο, ωραία ιδέα, θα ήταν παράλογο.

Γιατί; Μα ο σοφός βλέπει παντού γύρω του αδικία

και άμα ξέρει την ανθρώπινη φύση,

θα πρέπει να ξέρει ότι η αδικία δεν θα σταματήσει ποτέ.

Διότι, είπαμε, ελάχιστοι φτάνουν στο πέμπτο στάδιο της αγαθότητας.

Οι περισσότεροι ούτε καν στο τέταρτο.

Αν ο Στωικός σοφός βρίσκεται τουλάχιστον στο τέταρτο,

θα βλέπει την αδικία γύρω του αυτών που βρίσκονται στο τρίτο στάδιο.

Αδικία παντού.

Θα τρελαθεί

αν θέλει να πιστέψει ότι μπορεί να ξεριζώσει την αδικία από τον κόσμο

σαν ιππότης της δικαιοσύνης.

Θα πρέπει απλώς να περιορίσει την έκτασή της

ή τη δράση της ή τις επιπτώσεις της.

Και, άλλωστε, πρέπει να ξέρει, και ξέρει ο Στωικός σοφός,

ότι όλοι οι άνθρωποι κακοί είμαστε, το είχαμε πει στον Χρύσιππο.

Διαβάζω την ακριβή διατύπωση του Σενέκα, τα λατινικά μου είναι πολύ κακά,

αλλά η διατύπωση είναι: «omnes mali sumus»,

«είμαστε όλοι κακοί».

Άρα αυτό που προκύπτει είναι μια στάση επιείκειας

απέναντι στα ανθρώπινα πάθη.

Ο Στωικός σοφός δεν νιώθει τα ανθρώπινα πάθη, όπως οι άλλοι.

Δεν αδικεί, όπως οι άλλοι.

Αλλά πρέπει με αυτή την επιείκεια απέναντι στην ανθρώπινη φύση

να αντιμετωπίζει τα πράγματα,

έστω και αν δεν κάθεται με σταυρωμένα τα χέρια.

Τιμωρεί την αδικία.

Ένα δεύτερο, πολύ ωραίο πράγμα

που συνάντησα σε αυτό το κείμενο είναι το εξής.

Η πάγια θέση των Στωικών

είναι ότι όποιος δεν βρίσκεται στο πέμπτο στάδιο της πλήρους αγαθότητας είναι κακός.

Και μάλιστα, το παράδειγμά τους είναι πολύ εύληπτο και σχεδόν αστείο.

Είτε πνιγείς δύο μέτρα κάτω από το νερό είτε πνιγείς πέντε μέτρα κάτω από το νερό,

πνιγμένος είσαι, δεν υπάρχει ολίγον πνιγμένος.

Δεν είσαι πάνω από το νερό.

Όποιος δεν είναι πάνω από το νερό ανασαίνοντας, είναι πνιγμένος, τελείωσε.

Δεν μπορείς να πεις λιγότερο και περισσότερο πνιγμένος.

Λένε οι Στωικοί, για παράδειγμα:

«Δεν υπερέχει μια κακία της άλλης, όλα τα αμαρτήματα είναι ίσα».

Λέγαμε για τον Χρύσιππο: «Γέμω κακῶν».

Ή λένε: «Οι φαύλοι δεν διαφέρουν μεταξύ τους».

Φαίνεται ως εάν να μην μπορείς να μιλήσεις για ποιότητες μέσα στον χώρο της κακίας,

σαν να είναι ένα πράγμα.

Αυτό το κείμενο του Σενέκα «Περί οργής» νομίζω ότι έχει τρεις ιδέες

απέναντι σε αυτή την ισοπεδωτική αντιμετώπιση του κακού.

Η πρώτη ιδέα είναι ότι η οργή είναι το χειρότερο ανθρώπινο κακό.

Η οργή είναι το χειρότερο ανθρώπινο πάθος.

Σας έχω το χωρίο [8]:

«Η οργή είναι το πιο αποκρουστικό και παροξυστικό από όλα τα πάθη»,

«το χειρότερο από τα κακά», «το μεγαλύτερο από τα κακά,

αυτό που ξεπερνά όλες τις κακίες».

Αντίθετα με αυτά που μόλις είπα δηλαδή ως αποσπάσματα των υπόλοιπων Στωικών.

Η δικαιολόγηση;

Η δικαιολόγηση είναι ότι η οργή κατακλύζει όλη την ψυχή.

Είναι ότι δημιουργεί μεγαλύτερη επιτάχυνση.

Θυμάστε τι έλεγα προηγουμένως γι' αυτόν που τρέχει.

Δημιουργεί υπερβάλλουσα ορμή δηλαδή.

Συμπαρασύρει όλα τα πάθη.

Σε κάνει πολύ άσχημο τη στιγμή που την εκδηλώνεις.

Λέει κάπου:

«Η οργή είναι σαν να βάζεις ένα μαχαίρι μέσα στον άλλον για να τον σκοτώσεις

και να μην μπορείς να τραβήξεις το χέρι σου από την πληγή».

Πολύ ωραία μεταφορά, παρομοίωση.

Η πρώτη ιδέα λοιπόν είναι ότι μπορείς να φτιάξεις μια σκάλα μέσα στα κακά

και η οργή θα ήταν στο βάθος, θα ήταν το χειρότερο ανθρώπινο πάθος.

Δεύτερη ιδέα.

Δεύτερη ιδέα είναι το κειμενάκι 9.

Και το οποίο το έχω γιατί ζευγαρώνει

με την περίπτωση του Φάλαρη που είδαμε στον Αριστοτέλη.

«Για κάποιους, όπως ο Φάλαρις, ισχύει ότι αυτό που κάνουν αυτοί οι άνθρωποι

δεν είναι οργή, είναι αγριότητα.

Δεν είναι για εκδίκηση, είναι για ηδονή.

Η πηγή αυτού του κακού», η έναρξή της, «είναι η οργή.

Αλλά έχοντας σταθερά βρει ικανοποίηση και έχοντας κορεστεί,

καταλήγει να ξεχάσει την επιείκεια», την ελάχιστη, εννοεί, δυνατή επιείκεια,

«και εξοστρακίζει από την ψυχή κάθε ανθρώπινη αλληλεγγύη

και καταλήγει σε σκληρότητα.

Αυτό δεν είναι οργή, είναι ένα μεγαλύτερο κακό, ανίατο».

Να μια ιδέα αριστοτελική: ανίατο κακό.

Άρα και μέσα στα πάθη, συμπεραίνω,

μπορείς να χωρίσεις δύο κατηγορίες, ας το πούμε έτσι.

Αυτά που είναι ιάσιμα.

Και είπαμε ότι οι Στωικοί ελπίζουν, έχουν μεγάλη εμπιστοσύνη στην ανθρώπινη φύση,

στην επιρροή του δασκάλου, στην επιρροή του περιβάλλοντος,

ότι μπορεί μια φύση που δεν είναι ακόμα αγαθή προοδευτικά να γίνει.

Ενώ ο Φάλαρις, που είναι το κακό για το κακό,

η ηδονή από το να ασκεί βία, ας πούμε, από το να τιμωρεί,

ανεξάρτητα από τον λόγο, για παράδειγμα,

είναι ένα ανίατο κακό, μας λέει ο Σενέκας.

Πώς πρέπει να το σκεφτούμε λοιπόν;

Πρέπει να σκεφτούμε ότι το πάθος έχει διαβαθμίσεις

και στην αρχή είναι κακό πράγμα, είναι εξαρχής κακό πράγμα

και ο Στωικός σοφός δεν το έχει,

αλλά στην αρχή δεν τρέχει με μεγάλες ταχύτητες.

Υπάρχει ένα σημείο και μετά που η ταχύτητα είναι τέτοια

που δεν μπορείς να το σταματήσεις με τίποτα.

Γι' αυτό και στο μυαλό του Σενέκα,

στη θεραπευτική του, ας πούμε, για τα πάθη, η ιδέα είναι:

Είναι καλύτερα να μην αφήσεις τον εχθρό να περάσει τα σύνορα,

παρά να προσπαθήσεις να τον νικήσεις αφού τα περάσει.

Είναι καλύτερο να μην αφήσεις το πάθος να μπει καθόλου, η ψευδής κρίση δηλαδή

να μην μπει καθόλου μέσα στην ψυχή, παρά να την καταπολεμήσεις,

γιατί έχει τρόπον τινά μια πολλαπλασιαστική δύναμη.

Σε παρασύρει με τρόπο που δεν μπορείς να αμυνθείς.

Να λοιπόν μια δεύτερη κατηγοριοποίηση μέσα στη σφαίρα του κακού.

Τρίτη ιδέα πολύ ενδιαφέρουσα.

Υπάρχουν ακραίες στιγμές στη ζωή του ανθρώπου.

Και προφανώς στη Ρώμη φαίνεται ότι είχαν πολλές τέτοιες εμπειρίες

παράλογης συμπεριφοράς της εξουσίας.

Σας δίνω ένα παράδειγμα που αναφέρει ο Σενέκας.

«Ο βασιλιάς Καμβύσης απέναντι σε έναν φίλο του,

που ο φίλος του του είπε να πίνει λιγότερο,

απήντησε ο βασιλιάς ότι όσο και να πιει

ποτέ δεν χάνει τον αυτοέλεγχο και την αυτοσυγκέντρωσή του, ο βασιλιάς.

Ήπιε πολύ περισσότερο από όσο συνήθως, μέθυσε πάλι.

Έστησε στο κατώφλι τον γιο αυτουνού του φίλου που του μίλησε, του κριτή του,

και τον πέτυχε στην καρδιά.

Δεν ήθελε να τον πετύχει στην καρδιά, αλλά τον πέτυχε στην καρδιά,

λέγοντας εκ των υστέρων, για να αποδείξει ότι δεν χάνει ποτέ τον αυτοέλεγχό του,

ότι εκεί στόχευε, στην καρδιά.

Στράφηκε στον πατέρα και τον ρώτησε εάν στόχευσε σωστά.

Και εκείνος απάντησε:

"Ούτε ο Απόλλωνας δεν θα στόχευε καλύτερα"».

Και λέει ο Σενέκας:

Ο πατέρας αυτός είναι απαράδεκτος.

Όχι επειδή δεν οργίστηκε με τον βασιλιά

και δεν έβγαλε ένα σπαθί να τον σκοτώσει, ας πούμε.

Επειδή τον κολάκευσε.

Τι έπρεπε να κάνει;

Έπρεπε να αυτοκτονήσει.

Ο πατέρας έπρεπε να αυτοκτονήσει.

Με απόλυτη στωικότητα, θα λέγαμε στα σύγχρονα συμφραζόμενα.

Έπρεπε να καταλάβει δηλαδή ότι δεν εναπόκειται σε αυτόν

η πράξη του βασιλιά

και χωρίς πάθος να πάρει μια απόφαση

ότι πλέον ο θάνατος είναι γι' αυτόν καλύτερη επιλογή

από ό,τι η ζωή αναγκαστικά, υποτίθεται, δίπλα σε αυτόν τον βασιλιά.

Άρα, η στωική ανθρώπινη ύπαρξη του σοφού

και συναίσθημα έχει, ευπάθειες,

και δυνατές αποφάσεις έχει, αυτοκτονία,

και μια επιείκεια απέναντι στην ανθρώπινη φύση έχει,

όπως είδαμε στην πρώτη αναφορά μας

στο γιατί δεν πρέπει να οργίζεται ο Στωικός σοφός.

Αμέσως μετά θα περάσουμε

σε μια άλλη εκδοχή της ελληνικής σκέψης,

που είναι πολύ κοντά στον χριστιανισμό.

Γι' αυτά όμως θα μας μιλήσει ο πρώτος μας καλεσμένος,

που είναι, σας θυμίζω, ο κ. Γιώργος Καραμανώλης,

τον οποίο και υποδέχομαι και του δίνω τη σκυτάλη.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: Rico, sOFIArIZOPOULOU