Σημειώσεις από το "Τι Πιστεύω" Μπέρτραντ Ράσσελ

Ο Καντ έμοιαζε σ’ αυτό με πολλούς: στα διανοητικά ζητηματα ήταν σκεπτικιστής, στα ηθικά όμως πίστευε σιωπηρά στις αρχές που είχε αφομοιώσει απ’ τον κόρφο της μητέρας του. Αυτό αποδείχνει ό,τι τόσο πολύ τονίζουν οι ψυχαναλυτές: την απείρως ισχυρότερη επιβολή που ασκούν επάνω μας οι πρώιμοι συνειρμοί, σε σύγκριση με τους μεταγενέστερους.

Σωκράτης: τον βλέπει κανείς να είναι ήρεμος κι ευγενικός απέναντι σ’ εκείνους που δεν θέλουν να τον ακούν, κι αυτό κατά τη γνώμη μου είναι πολύ πιο ταιριαστό για έναν σοφό, παρά το ν’ ακολουθεί το δρόμο της αγανάκτησης.

Η θρησκεία νομίζω πως στηρίζεται βασικά στο φόβο. Είναι εν μέρει ο τρόμος του αγνώστου και εν μέρει όπως είπα η επιθυμία να αισθάνεται κανένας πως έχει ένα είδος μεγαλύτερου αδελφού. Ο φόβος είναι βάση όλης αυτής της υπόθεσης, ο φόβος του μυστηρίου, της ήττας, του θανάτου. Ο φόβος είναι συγγενής της σκληρότητας γι’ αυτό δεν είναι παράξενο το ότι η θρησκεία και η σκληρότητα πάνε μαζί χέρι χέρι. Γιατί και οι δυο τους βασίζονται στο φόβο. Σε τούτο τον κόσμο μπορούμε τώρα να καταλαβαίνουμε κάπως μερικά πράγματα και να κυριαρχούμε κάπως απάνω τους με τη βοήθεια της επιστήμης που προχώρησε βήμα το βήμα, παρά την αντίδραση της χριστιανικής θρσηκείας, των εκκλησιών και όλων των παλαιών αξιωμάτων. Η επιστήμη μπορεί να μας διδάξει να ξεπεράσουμε το φόβο, να μη κοιτάμε πια γύρω μας για να βρούμε φανταστικά στηρίγματα, να μην εφευρίσκουμε συμμάχους στον ουρανό, αλλά ν’ αποβλέπουμε καλύτερα στις δικές μα προσπάθειες εδώ κάτω, για να κάνουμε τον κόσμο κατάλληλο να ζούμε σ’ αυτόν.

Η γνώση και η αγάπη μπορούνε και οι δύο ν’ ακοντίσουν στο άπειρο. Συνεπώς, όσο καλή κι αν είναι μια ζωή μπορούμε να φαντασθούμε μια καλύτερη. Όμως, ούτε αγάπη χωρίς γνώση, ούτε γνώση χωρίς αγάπη μπορούν να δημιουργήσουν μια καλή ζωή.

…η μάθηση όμως στη Βαβυλωνία φαίνεται πως έγινε στερεότυπη και στάσιμη, πολύ πριν οι Έλληνες έρθουν σε επαφή μαζί της. Στους Έλληνες λοιπόν χρωστάμε τον τρόπο σκέψης και έρευνας που αποδείχθηκε τόσο καρποφόρος.

Ο φόβος του θανάτου είναι ένας μονάχα από τους φόβους που πρέπει να αντιμετωπίζουμε με στωικότητα. Υπάρχουν ακόμη ο φόβος της φτώχειας, του σωματικού πόνου, της τεκνοποιΐας που είναι σήμερα πολύ διαδεδομένος στις εύπορες γυναίκες.

Σε όλη τη διάρκεια της γραπτής ιστορίας, η πρόοδος ήταν η εξαίρεση, όχι ο κανόνας. Όταν όμως ερχόταν ήταν γοργή και αποφασιστική. Οι εποχές της αποτελμάτωσης είναι εκείνες όπου τα άτομα νιώθουν ανίσχυρα. Οι εποχές της προόδου είναι εκείνες όπου ο άνθρωπος νιώθει πως μπορεί να φτάσει σε μεγάλα κατορθώματα.

Το γράψιμο του Θουκιδίδη είναι αυστηρό και περιορίζεται μόνο στα ουσιώδη. Δεν υπάρχουν φλύαρες παρεκβάσεις και τίποτε σχεδόν το διασκεδαστικό. Υπάρχει όμως μια απεικόνιση γεμάτη επικό μεγαλείο, των ανθρώπων που η Μοίρα τους σπρώχνει σε παραλογισμούς, και που διαλέγουν ξανά και ξανά το σφαλερό δρόμο, ενώ μια σωστή απόφαση θα τους οδηγούσε στη νίκη…

Η βιομηχανική επανάσταση θα μπορούσε να συμβεί στην αρχαιότητα αν το ελληνικό πνεύμα είχε διατηρηθεί στο επίπεδο όπου είχε φτάσει στην ακμή του. Σ’ αυτό απαντούν συνήθως πως η εργασία των δούλων, επειδή ήταν φθηνή, αφαιρούσε κάθε κίνητρο από τους εφευρέτες μηχανών που την εξοικονομούν. Τα γεγονότα όμως δεν στηρίζουν αυτή την άποψη. Οι σύγχρονες μέθοδοι παραγωγής άρχισαν στην βαμβακοβιομηχανία, όχι μονάχα στη νηματουργία και στην υφαντουργία, όπου δούλευαν «ελεύθεροι» εργάτες, αλλά και στη συλλογή του βαμβακιού που ήταν έργο δούλων. Κανένας δούλος δεν στοίχισε ποτέ τόσο φθηνά όσο τα δυστυχισμένα παιδιά που χρησιμοποιούσαν στα εργοστάσιά τους οι βιομήχανοι του Λάνκασάιρ στις αρχές του 19^ου αιώνα όπου η εργατική μέρα έφθανε τις 14 και 16 ώρες και το ημερομίσθιο ίσα που έφθανε για στέγη και φαΐ.