Τόμας Έλιοτ

ένα μικρό απόσπασμα από κείμενο του Τ. Έλιοτ, είχε δημοσιευτεί στο Αντίφωνο σε ολοκληρωμένη μορφή. Αναφέρεται στον ρόλο του καλλιτέχνη.

Εἶναι κοινοτοπία ὅτι ἡ βιομηχανοκρατία (ποὺ τὰ ὁλοκληρωτικὰκαθεστῶτα δὲν εἶ­ναι παρὰ πολιτικὴ ἔκφρασή της) τείνει νὰ ἐξαφανίσει αὐτὲς τὶς διαφορές, νὰ ξερι­ζώσει τοὺς ἀνθρώπους ἀπ' τὴ γῆτῶν προγόνων, νὰ τοὺς συμφύρει σὲ μεγάλα βιομηχανικὰ καὶ ἐμπορικὰ κέντρα ἢ νὰ τοὺς σκορπίζει ἐδῶ καὶ κεῖ, καταπῶς ὑπαγορεύουν οἱ ἀνάγκες τῆς βιομηχανίας καὶ τῆς κατανομῆς. Ἀπὸ πολιτικὴ ἄποψη ἡ βιομηχανο­κρατία τείνει νὰ συγκεντρώσει τὴ διεύθυνση τῶν ἐργασιῶν σὲ μιὰ μεγάλη μητρόπο­λη καὶ νὰ μειώσει, ἐλέγχοντάς το ἡ ἴδια, τὸ ἐνδιαφέρον πρὸς τὰ τοπικὰ ζητήματα ποὺ παρέχουν στὸν ἄνθρωπο τὴν πολιτική του πεῖρα καὶ τὴ συνείδηση τῆς εὐθύ­νης. Μιὰ διαμαρτυρία ἀπέναντι σ' αὐτὴ τὴν τάση εἶναι ὁ «τοπικισμός», ὅπως ἐκ­φράζεται κάθε τόσο στὰ αἰτήματα τῆς Σκωτίας καὶ τῆς Οὐαλλίας γιὰ μεγαλύτερη τοπικὴν αὐτονομία. [...]

Ἕνα ἀπὸ τὰσοβαρότερα ἐπακόλουθα τοῦ βιομηχανισμοῦ εἶναι ὅτι μᾶς μεταβάλλει σὲ πνευματικὲς μηχανὲς καὶ προσπαθοῦμε ὕστερα νὰβροῦμε μηχανικὲς λύ­σεις γιὰ προβλήματα ποὺ οὐσιαστικὰ εἶναι προβλήματα ζωῆς. [...]

Θὰ ἔπρεπε ὡστόσο νὰ ἐπιτηρεῖ ἄγρυπνα τὸ ἔργο τῶν πολιτικῶν καὶ τῶν οἰκονομολόγων, γιὰ νὰ ἐλέγχει καὶ νὰ προειδοποιεῖ ὅταν οἱ ἀποφάσεις καὶ οἱ πράξεις τους κινδυνεύ­ουν νὰ ἔχουν συνέπειες γιὰ τὴν παιδεία. Αὐτὲς οἱ συνέπειες θὰ ἔπρεπε ὁ λογοτέχνης νὰ θεωρήσει χρέος του νὰ τὶς σταθμίζει. Οἱ πολιτικοὶ καὶ οἱ οἰκονομολόγοι ξεχνᾶνε συνήθως ὅτι οἱ πράξεις τους μποροῦν νὰ ἔχουν συνέπειες γιὰ τὴν παιδεία. Ὁ λογο­τέχνης εἶναι ὁ ἁρμοδιότερος γιὰ νὰ τὶς προβλέψει καὶ γιὰ νὰ διακρίνει τὴ σημασία τους. [...]

Δὲ θὰ ἤθελα νὰ δώσω τὴν ἐντύπωση πὼς παραδέχομαι ὅτι ὑπάρχουν συγκεκρι­μένα σύνορα ἀνάμεσα στὰ ζητήματα τῆς ἄμεσης καὶ τῆς ἔμμεσης ἁρμοδιότητας τοῦ λογοτέχνη. Στὴν ἐκπαίδευση, λόγου χάρη, δὲν τὸν ἀπασχολοῦν τόσο ἄμεσα τὰ προβλήματα τῆς ὀργάνωσης καὶ τῆς διοίκησης τῆς λαϊκῆς μόρφωσης, ὅσο τὸ περιεχό­μενο τῆς ἐκπαίδευσης. Θὰ ἔπρεπε βέβαια νὰ γνωρίζει κάτι ποὺ πολὺς κόσμος φαίνε­ται νὰ μὴν τὸ ἔχει καταλάβει, ὅτι μπορεῖ νὰ ἔχουμε ἀνώτερο πνευματικὸ πολιτισμὸ μὲ λίγη ἐκπαίδευση καὶ  ὅτι ἡ πολλὴ ἐκπαίδευση δὲ συνεπάγεται πνευματικὴ πρόοδο. Ἀπὸ μερικὲς πλευρὲς δὲν παίρνει τὴν ἐκπαίδευση τόσο στὰ σοβαρά, ὅσο φαίνουνται νὰ τὴν παίρνουν ἄλλοι ἄνθρωποι. Χρέος του εἶναι νὰ νοιάζεται γιὰ τὴν ποιότη­τα καὶ νὰ ἔχει ἀδιάκοπα στὸ νοῦ του κάτι ποὺ εὔκολα τὸ παραβλέπουμε: ὅ,τι, ἂν εἴμασταν ὑποχρεωμένοι νὰ διαλέξουμε, θὰ ἔπρεπε νὰ προτιμήσουμε νὰ μορφώνουνται λίγοι καὶ καλά, παρὰ νὰ μορφώνουνται ὅλοι μέτρια. Ἔχει χρέος νὰ περιφρουρεῖ καὶ τὰ κεφάλαια τῆς ἐκπαίδευσης ποὺ στάθηκαν κοινὸ κτῆμα ὅλων τῶν εὐρωπαϊ­κῶν ἐθνῶν. Ὁ ἄκρος ἐθνικισμὸς στὴν ἐκπαίδευση δὲ μᾶς ἀπειλεῖ μόνο· μᾶς λυμαίνε­ται κυριολεκτικά. Τὰ ὑψηλότερα κεφάλαια τῆς πανάρχαιης εὐρωπαϊκῆς παιδείας εἶναι, πιστεύω, ἡ μελέτη τῆς Λατινικῆς καὶ τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσας καὶ λογοτε­χνίας καὶ ἡ μελέτη τῆς καθαρῆς ἐπιστήμης [...]

οἱ ἐφευρέσεις καὶ οἱ ἀνακαλύψεις ἀρέσουν στὸν ἄνθρωπο καὶ γιὰ τὶς κοινὲς εὐεργεσίες ποὺ τοῦ προσφέρουν καὶ γιατί τοῦ χρησιμεύουν γιὰ νὰ ἐκμεταλλεύεται τοὺς ἄλλους ἀνθρώ­πους καὶ στὴν εἰρήνη καὶ στὸν πόλεμο· κι' ἀκόμα πὼς δὲ φτάνει νὰ χρησιμοποιεῖ κανεὶς τὶς ἴδιες μηχανὲς καὶ νὰ ἀπολαμβάνει τὶς ἴδιες ἀνέσεις καὶ τὴν ἴδια ἰατρικὴ περίθαλψη γιὰ νὰ ἀποκτήσει καὶ ν' ἀναπτύξει κοινὴ πνευματικότητα καὶκοινὸ πολιτισμό. Γι' αὐτὸ μιλῶ γιὰ τὴν ἐπιστήμη μὲ κάποιους ἐνδοιασμούς·ὅμως εἶμαι ἀπό­λυτα βέβαιος πὼς γιὰ νὰ διασωθεῖ ἡ Εὐρωπαϊκὴ πνευματικὴ παράδοση ἀλλὰ καὶ γιὰ νὰ ὠφεληθοῦν οἱ ἐθνικοὶ συντελεστὲς ποὺ τὴν ἀπαρτίζουν πρέπει νὰ καλλιεργοῦν­ται ἀδιάκοπα οἱ πηγές της, στὴνἙλλάδα καὶ στὴ Ρώμη καὶ νὰ ἀνανεώνονται ἀδιά­κοπα ἐκεῖ. Θὰ πρόσθετα καὶ τὴν Ἰουδαία, ἂν καὶ προτιμῶ νὰ περιοριστῶ ὅσο γίνεται στὴν πνευματικὴ ἄποψη, παρὰ στὴ θρησκευτική [...]