Παύλος Κόντος: για το πρόβλημα του κακού

 από τα μαθήματα του mathesis.cup.gr

Επιτρέψτε μου τώρα να βγάλω μια σειρά από συμπεράσματα

με βάση αυτά που είδαμε, αλλά και κάποια στοιχεία που θα προσθέσω,

σε σχέση με το πόσο πολύπλοκο, πολύπλευρο, πολύσημο

είναι το πρόβλημα του κακού στον Ευριπίδη, συγκεκριμένα στη «Μήδεια».

Πολυπλοκότητα την οποία θα δούμε σε όλες τις μετέπειτα θεωρίες.

Δεν λέω ότι ο Ευριπίδης έχει μια φιλοσοφία για το κακό.

Λέω πώς ένας φιλόσοφος μπορεί να διαβάσει τη «Μήδεια» του Ευριπίδη.

Θα βγάλω δέκα συμπεράσματα.

Το πρώτο. Το κακό είναι πολυεπίπεδο.

Μπορεί να είναι κληρονομικό.

Μπορεί δηλαδή οι πράξεις της Μήδειας να οφείλονται στην καταγωγή της.

Μπορεί να είναι φυσικό στοιχείο των ανθρώπων, των γυναικών.

Μπορεί να είναι κοινωνικό στοιχείο μιας ανδροκρατούμενης κοινωνίας

απέναντι στη γυναίκα.

Μπορεί να είναι η μοίρα του εξόριστου.

Αυτό που υφίσταται ο εξόριστος να είναι το ριζικό κακό.

Όλα τα επίπεδα αυτά βρίσκονται στη σκέψη του Ευριπίδη

και δεν θέλει να τα χωρίσουμε μεταξύ τους.

Άρα, και ανθρώπινο-κοινωνικό και φυσικό ταυτόχρονα.

Και πίσω στον χρόνο και κάτι που συμβαίνει τώρα.

Δεύτερο στοιχείο.

Λέει ο Ευριπίδης σε ένα χωρίο:

«Οι άνθρωποι δεν μπορούν να βρουν την πρώτη στιγμή του κακού».

Δεν μπορείς δηλαδή να πας την ιστορία του κακού…

θα την πηγαίνεις προς τα πίσω, αλλά δεν ξέρεις πότε ξεκίνησε.

Είναι μια πράξη της Μήδειας που εγκαινίασε το κακό;

Είναι μια πράξη των γονέων της Μήδειας;

Είναι μια πράξη των παππούδων της Μήδειας;

Πότε ήρθε το κακό στην ιστορία αυτή τη συγκεκριμένη;

Λέει ο Ευριπίδης: «Μόνο οι θεοί το ξέρουν».

Συμπέρασμα που βγάζει το φιλοσοφικό μάτι.

Μην προσπαθείς να βρεις την αρχική στιγμή του κακού.

Το κακό είναι μια αλυσίδα.

Το να το προσεγγίσεις χρονικά ή ιστορικά, δεν είναι ο κατάλληλος τρόπος.

Ένα μεγάλο ερώτημα, τρίτο.

Ποιος είναι ο πραγματικός δράστης του κακού;

Η Μήδεια λέει ότι είναι ο Ιάσονας. Ο Ιάσονας λέει ότι είναι η Μήδεια.

Γιατί η Μήδεια λέει ότι είναι ο Ιάσονας;

Διότι, αν ο Ιάσονας δεν είχε φερθεί όπως φέρθηκε, μπλα, μπλα, μπλα…

Γιατί ο Ιάσονας λέει ότι η Μήδεια είναι το όχημα το κακού;

Διότι με το δικό της χέρι σκοτώθηκαν τα παιδιά.

Ή δικιά της ήταν η απόφαση.

Δεν είναι όμως πάντα εύκολο να πεις ότι πράγματι το κακό ριζώνει

σε αυτόν που το χέρι του έκανε την πράξη

ή σε αυτόν που είχε -είχε;- το περιθώριο να πάρει μια απόφαση.

Θολώνει τα όρια μεταξύ αυτών των διαστάσεων ο Ευριπίδης.

Δεν θέλει να δώσει μια απάντηση ο ίδιος και δικαίως δεν θέλει να δώσει.

Τέταρτο.

Το κακό φαίνεται να προκύπτει εκεί που ριζώνουν

πολύ μεγάλες αντιφάσεις μέσα στους ανθρώπους.

Η Μήδεια προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε αντίθετα πράγματα.

Θηλυκότητα-αρρενωπότητα.

Ιδιωτικός βίος-δημόσιος βίος.

Μάνα και πολεμιστής.

Αυτές οι αντιφάσεις

την οδηγούν σε μια λύση που είναι το κακό με διπλό τρόπο.

Είναι το κακό γιατί σκοτώνει τα παιδιά.

Είναι το κακό γιατί σκοτώνει τον εαυτό της ταυτόχρονα.

Είναι δηλαδή καταστροφικό και αυτοκαταστροφικό την ίδια στιγμή.

Πέμπτο. Πάρα πολύ όμορφο στοιχείο.

Ο φαύλος κύκλος του κακού.

Αν η Μήδεια είναι θύμα μιας ανδροκρατούμενης κοινωνίας,

προσπαθεί να ξεπληρώσει το κακό που της συνέβη

υιοθετώντας τα μέσα του θύτη της.

Η Μήδεια είναι γυναίκα, αλλά τιμωρεί σαν άνδρας.

Δεν είναι τυχαίο ότι τιμωρεί με σπαθί,

ένα μέσον που σε φέρνει σε άμεση επαφή με το θύμα

και που προϋποθέτει μεγάλη σκληρότητα, μεγάλη αποφασιστικότητα ενός πολεμιστή.

Συνήθως τα θύματα, για να πάρουν εκδίκηση,

υιοθετούν τον τρόπο του θύτη τους.

Και αυτό είναι ένας φαύλος κύκλος του κακού.

Γιατί διορθώνεις το κακό επαναλαμβάνοντάς το.

Έξι.

Καμία αξία, κανένα ιδεώδες,

αντίθετα από ό,τι πίστευε ο δόλιος ο Αιγέας,

δεν είναι ασφαλής οδηγός για το καλό.

Το να έχουμε υψηλά ιδανικά, να πιστεύουμε σε υψηλές αξίες,

ακόμα και όταν ζούμε με την αυταπάτη ότι μόνο γι' αυτές τις αξίες μαχόμαστε,

δεν είναι ασφαλής δρόμος για να αποφύγεις το κακό.

Πολύ περισσότερα πρέπει να κάνει κανείς.

Το τι πρέπει να κάνει κανείς, δεν το λέει ο Ευριπίδης,

θα το δούμε όμως αργότερα σε επόμενους φιλοσόφους.

Επτά.

Δεν πρέπει να καταλογίζουμε ως ρίζα του κακού μόνο το πάθος.

Ο Ευριπίδης είναι απόλυτα σαφής και νομίζω έχει δίκιο.

Δεν είναι ότι τα πάθη είναι κακά και ο λόγος είναι καλός,

όπως ίσως θα πίστευε κάποιος Σωκράτης.

Όχι. Ο Ευριπίδης λέει ρητά

ότι πάθος και λόγος συνεργάζονται για να παραχθεί το κακό.

Αν η Μήδεια δεν ήταν η τεχνίτρια του κακού,

αν δεν ήξερε πώς να το φέρει στην πραγματικότητα,

πώς να έχουν επιτυχία οι πράξεις της, το κακό δεν θα υπήρχε στον κόσμο.

Η Μήδεια δεν κατευθύνεται μόνο από το πάθος.

Είναι ένα έλλογο, καθαρά έλλογο υποκείμενο.

Μπορεί τα κίνητρα να βρίσκονται στα πάθη, αλλά η εκτέλεση, ο σχεδιασμός,

η δικαιολόγηση εκ μέρους της του κακού είναι όλα έλλογα

και είναι αναπόσπαστα στοιχεία του κακού στον κόσμο.

Οχτώ.

Κανείς δεν μπορεί να ελπίζει

ότι θα μείνει άτρωτος από το κακό που συμβαίνει γύρω του.

Κανείς δεν μπορεί να ελπίζει ότι θα έχει μια θέση ενός αμέτοχου θεατή,

και μπορεί το κακό να συμβαίνει γύρω του στους άλλους και να μην τον ακουμπάει.

Αυτό το είδαμε στον χορό.

Το είδαμε τελικά και στον Αθηναίο θεατή, αφού ο Αιγέας πήγε και κουβάλησε τη Μήδεια

ή μάλλον επέτρεψε στη Μήδεια να πάει στην ίδια την Αθήνα.

Εννέα.

Το τόνισα, θέλω να το ξαναπώ.

Θα το ξαναβρούμε μπροστά μας στην καντιανή και μετακαντιανή παράδοση.

Η σιωπή.

Η σιωπή είναι όχημα του κακού.

Όταν δεν μιλάμε.

Το ξέρουμε όλοι.

Δεν είναι μόνο οι Γερμανοί που δεν μίλαγαν για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Είναι ο γείτονας

που ακούει ενδοοικογενειακή βία στο διπλανό διαμέρισμα

και δεν κάνει κάτι, σωπαίνει.

Αυτή η σιωπή είναι συμμετοχή, μας λέει ο Ευριπίδης.

Και το τελικό συμπέρασμα.

Κάθε διάκριση, κάθε απόλυτη διάκριση ή κάθε εύκολη διάκριση

θύτη, θεατή και θύματος είναι προβληματική και πρέπει να την αποφεύγουμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι θα καταδικάζουμε το θύμα ως θύτη με ευκολία.

Δεν σημαίνει ότι θα απενοχοποιούμε κάθε φορά τον θύτη

λέγοντας ότι είναι και αυτός θύμα.

Όχι, δεν θα προβούμε σε τέτοιες απλοϊκές λύσεις.

Αλλά δεν πρέπει, παρ' όλα αυτά, να μας διαφεύγει

ότι πάντα πρέπει να εξετάζουμε με μια φαντασία

τα όρια και τις πιθανότητες

ο θύτης να είναι θύμα, το θύμα θύτης, ο θεατής θύτης και θύμα κ.ο.κ.

Μην παίρνουμε ως αυτονόητες αυτές τις διακρίσεις.

Να είμαστε πολύ πιο υποψιασμένοι

όταν αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα του κακού.

Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα

Βασισμένο σε εθελοντική απομαγνητοφώνηση των: annac, fkalogeropoulou